Abortus: verschil tussen versies
Verwijderde inhoud Toegevoegde inhoud
(50 tussenliggende versies door dezelfde gebruiker niet weergegeven) | |||
Regel 1:
Het woord '''abortus''' wordt meestal gebruikt voor het door menselijk ingrijpen voortijdig afbreken van een zwangerschap
{| class="wikitable" style="background-color: rgb(255,153,153);"
Regel 7:
| Waarschuwing: Deze pagina bevat een schokkende foto van een geaborteerde foetus
|}
== Terminologie ==
De (Latijnse) vakterm voor opzettelijke vruchtafdrijving is ''abortus provocatus (''Lat. a''boriri ='' vergaan of verloren gaan; Lat. ''provocare'' = oproepen; Engels: ''induced abortion ='' opgewekte abortus'').'' Een niet-opzettelijke vruchtafdrijving, waarbij het lichaam van de vrouw de vrucht afstoot, heet ''miskraam'' of ''spontane abortus.''
Om abortus te rechtvaardigen heeft men het denkbeeld 'doden' (van menselijk leven) losgemaakt van de opzettelijke vernietiging van de vrucht. Voorstanders van abortus zeggen niet: "wij zijn voor het doden van menselijk leven in de moederschoot", maar zij zeggen "wij zijn pro choice". 'Vrijheid van keuze' heeft een gunstige klank, 'doden' daarentegen een ongunstige klank.<ref name=":9">[https://www.youtube.com/watch?v=Dj6lwx7OYtc&t=15m57s Modesty in Dress with Colleen Hammond Pt. 5]. Youtube.com: The Fatima Center, 28 okt. 2015. Vanaf 15 min. 57 sec. </ref> In de Verenigde Staten heeft men het begrip 'conceptie' veranderd: de conceptie begint niet meer bij de bevruchting, maar bij de innesteling van de vrucht in de baarmoeder<ref name=":9" />. Een embryo is geen pril menselijk leven, maar slechts een beetje "weefsel" (Eng. tissue), een "klompje cellen". De ernst van de daad, de vernietiging van pril menselijk leven, wordt bedekt, verbloemd.
De Amerikaanse schrijfster Colleen Hammond vertelde dat zij eens met anderen voor een abortus in een abortuskliniek zat. Aan de vrouwen, die allen een kalmerende valiumpil hadden gekregen, werd de abortusprocedure verteld en hoe <nowiki>''</nowiki>het weefsel" zou worden weggehaald. Toen bedacht ze, op grond van de kennis die ze als geneeskundestudente had: "dit is geen weefsel, het is de vorming van een kind, de baby. Waarom liegen zij? Wat doe ik hier?" Ze voelde zich naar worden en verliet de abortuskliniek, samen met een andere vrouw.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=fqkLIJa-q7A&t=855s Modesty in Dress with Colleen Hammond Pt. 6]. Youtube.com: The Fatima Center, 28 okt. 2015. Vanaf 14 min. 15 sec.</ref>
== Praktijk ==
Regel 32 ⟶ 38:
'''Nederland.''' In 2016 werden 30.144 abortussen uitgevoerd, in 2015 30.803. In de periode 2000-2009, met 32 tot 33 duizend abortussen per jaar, werden in Nederland dagelijks gemiddeld bijna 100 ongeborenen geëlimineerd. Van 1975 tot 2009 steeg het aantal abortussen in Nederland van 15.500 tot 32.427.
Zo‘n 90% van de abortussen vindt plaats in een abortuskliniek, ook genoemd ''abortuscentrum'' of, niet courant, ''abortorium''<ref>Voor een definitie, zie https://en.wiktionary.org/wiki/abortorium </ref>. De kosten worden betaald via een subsidieregeling van de overheid. De overige 10% van de abortussen vindt plaats in ziekenhuizen en zijn voor rekening van de zorgverzekeraars.<ref>Bron: bijlage van de brief van Pro Life Verzekeringen d.d. 18 okt. 2022.</ref> Het abortuscentrum Bloemenhove in Haarlem was het eerste dat ook vóór de legalisering van abortus ongeboren kinderen doodde.
De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd brengt jaarlijkse een rapport uit over de abortuspraktijk in Nederland. Men baseert zich op de gegevens die abortusklinieken en ziekenhuizen aanleveren over de zwangerschapsafbrekingen in hun instelling, overeenkomstig de verplichting van de Wet afbreking zwangerschap (Wafz, 1984).
De meeste geaborteerde vrouwen zijn in Nederland woonachtig, in 2009 bijv. 28.319.
{| class="wikitable" style="border:1; width: 100%; margin-left: 10px; background-color: rgb(255,153,153);"
| style="padding: 15px;" |"Abortus is toegestaan:<br>
- in België: tot 12 weken<br>
- in Frankrijk: tot 12 weken<br>
- in Duitsland: tot 12 weken<br>
- in Nederland: tot 24 weken !!!<br>
Geen wonder dat we voor de abortuskliniek in Leiden Franse, Duitse ... vrouwen ontmoetten. Vanwege de afstand geldt voor hen dan een half uurtje bedenktijd in plaats van de 5 dagen! Een jonge Franse vrouw stond gedurende die bedenktijd afgelopen donderdag te huilen voor de abortuskliniek, maar ging daarna toch naar binnen. De beruchte Nederlandse drugshops in de grensstreek zijn tegenwoordig gesloten voor de buitenlanders, de abortusklinieken zetten hun deuren wagenwijd voor hen open! Roept Nederland het oordeel over zich??"
''(Bron: Facebookpagina van een d''eelnemer aan een wake bij de abortuskliniek in Leiden, oktober 2013)
|}
Abortus wordt relatief het meest gepleegd bij vrouwen van 20 tot 39 jaar. In de jaren 2007 - 2009 was een kwart van de geaborteerde vrouwen 20 tot 24 jaar. In deze periode ondergingen zo'n 66% van de geaborteerde vrouwen een eerste abortus provocatus, 23% een tweede abortus, bijna 7% een derde abortus en 2% een vierde abortus. In 2017 vond ruim één op de drie zwangerschapsafbrekingen in Nederland plaats bij een vrouw die al eerder een abortus had ondergaan<ref>[https://www.nd.nl/nieuws/nederland/geregeld-een-tweede-of-derde-abortus.2931707.lynkx Geregeld een tweede of derde abortus], artikel op ND.nl, 10 febr. 2018.</ref>.
Regel 41 ⟶ 61:
'''België'''. In België steeg het aantal abortussen van 13.582 in 1998 tot 18.705 in 2007<ref>Pro Vita, Gezin & Leven, 11 febr. 2009. [http://www.provita.be/cms_files/hallucinant.pdf Bronpagina] op Provita.be. </ref>. In Vlaanderen zijn vijf abortusklinieken (anno 2014).
===
Welke motieven hebben ''vrouwen'' om hun zwangerschap te laten afbreken? Ze geven veel verschillende redenen op voor een abortus. 'Te weing geld' en 'geen kinderwens' zijn de twee meest genoemde redenen in Nederland (ca. jaar 2005). Volgens een evaluatie van de Wet Afbreking Zwangerschap uit 2006<ref>Bron: [http://www.seksualiteit.nl/redenen_voor_een_abortus_765.html Redenen voor een abortus], pagina op Seksualiteit.nl. Deze site ontleent de gegevens aan Visser, M.R.M. et al., ''Evaluatie Wet afbreking Zwangerschap''. Enschede: ZonMw, 2006. </ref>: Te weinig geld, in 46,7 % van de gevallen. Geen kinderwens in 31,8 % van de gevallen. Geen energie 26,7 %. Geen goede woonruimte 26,3 %. Te jong 25,1 %. Gezin is al compleet 23,9 %. Geen goede opleiding 23,1 %. Risico op gezondheidsproblemen bij de baby 16,5 %. Relatie te kort 16,5 %. Relatie is verbroken 16,1 %. Partner wil zwangerschap niet 15,3 %. Niet te combineren met werk 14,5 %. Nog niet getrouwd 12,9 %. Gevaar voor eigen gezondheid 11,4 %. Geen partner 10,6 %. Ouders gaan niet akkoord met de zwangerschap <10 %. Relatieproblemen <10 %. Psychische problemen <10 %. Vrouw is zwanger door seksueel geweld <10 %. Partner (waarschijnlijk) niet de vader <10 %. Vluchtelingenstatus <10 %. Familie wil zwangerschap niet <10 %. Te oud <10 %. Andere redenen <10 % .
De ex-directrice van een abortuskliniek getuigt dat het om allerlei vrouwen ging: „Vrouwen die gedachteloos kozen voor de zoveelste abortus op rij, vrouwen die nogal laconiek kozen voor abortus omdat het hun op dat moment als de meest praktische oplossing voorkwam, maar ook onzekere en twijfelende vrouwen. Een deel van hen zette de zwangerschapsafbreking desondanks door, maar er was ook een flinke groep die, al aangekomen in de kliniek, van gedachten veranderde. Met het oog op het menselijk leven in hen."<ref name=":6">Jakko Gunst, [https://www.rd.nl/boeken/terugblik-op-vlucht-uit-abortuskliniek-1.660729 Terugblik op vlucht uit abortuskliniek], RD.nl, 13 maart 2012.</ref>
'''Gebreken.''' Van de kinderen met een open ruggetje wordt 80% na een twintigwekenecho geaborteerd (stand 2011)<ref>Bron: Esmé Wiegman, lid van de Tweed Kamer in Nederland, zie Herman Veenhof, '[[
===
De Nederlandse rijksoverheid deelt op haar site mee (2012)<ref>De tekst dateert van 1 dec. 2012, ontleend aan: http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/abortus</ref>:<blockquote>''Als een vrouw ongewenst zwanger is, kan zij kiezen voor een abortus. Deze behandeling kan plaatsvinden tot uiterlijk 24 weken zwangerschap, dus vóór het moment waarop een vrucht buiten de baarmoeder levensvatbaar is. Een abortus mag alleen worden uitgevoerd in klinieken en ziekenhuizen die daarvoor een vergunning hebben. Er zijn in Nederland 16 abortusklinieken en 92 ziekenhuizen die zwangerschapsafbrekingen mogen uitvoeren.''</blockquote>Abortus is dus in Nederland tot 24 weken zwangerschap toegestaan. Het kindje is dan 25 tot 30 cm groot en weegt ongeveer 600 gram.
Regel 65 ⟶ 85:
Wereldwijd wordt anno 2011 bijna de helft van alle abortussen onveilig voor de moeder uitgevoerd<ref>Bron: Radio Nederland Wereldomroep, nieuwsbericht 19 jan. 2012. De percentages blijken uit onderzoek van de Wereld Gezondheids Organisatie. </ref>. In 1995 werd 44 procent van de abortussen uitgevoerd onder voor de moeder gevaarlijke omstandigheden; in 2008 lag dat percentage op 49 procent. In Afrika en Zuid-Amerika is bijna geen enkele abortus veilig voor de moeder; ze worden gedaan onder slechte omstandigheden of door iemand die er niet voor is opgeleid. De ingreep kan leiden tot bloedingen, infecties, onvruchtbaarheid of de dood van de moeder. Abortus is uit de aard der zaak in alle gevallen onveilig voor het ongeboren kindje.
'''Plaatsen van uitvoering.''' Van het alle abortussen vindt 90 procent plaats in commerciële abortuscentra (abortusklinieken) en 10% in ziekenhuizen. In Nederland zijn vijftien abortusklinieken<ref>Een lijst van abortusklinieken staat op de site van het Nederlands Genootschap van Abortusartsen: https://www.ngva.net/klinieken</ref> (2022) en 92 ziekenhuizen die zwangerschapsafbrekingen mogen uitvoeren (2012). De oudste abortuskliniek (anno 2017) is Het Mildredhuis in Arnhem.
In een abortuskliniek wordt de vrouw gerustgesteld: het is een kleine ingreep, waarna ze gewoon weer verder kan. "Alle zorginstellingen in het land worden jaarlijks bezocht en gecontroleerd, maar bij abortusklinieken is die verplichting er vreemd genoeg niet. De inspectie komt wel, maar alleen als er iets fout is gegaan, dus achteraf," aldus de directeur van een abortuskliniek in 2014<ref name=":3">[http://www.ad.nl/ad/nl/1039/Utrecht/article/detail/3586707/2014/01/30/Omstreden-abortuskliniek-opent-vestiging-naast-kerk.dhtml Omstreden abortuskliniek opent vestiging naast kerk], nieuwsbericht op AD.nl, 30 jan. 2014.
</ref>. Helaas geven de huisarts en de abortuskliniek niet alle informatie over wat een abortus inhoudt en wat de zedelijke, lichamelijke en psychische gevolgen kunnen zijn: schuld, depressie e.d.
De Nederlandse stichting Women on Waves heeft een varende abortuskliniek, bekend als de 'abortusboot'. Op deze boot zijn alle faciliteiten en instrumenten aanwezig om op een voor de moeder veilige manier een abortus uit te voeren. Er vinden (anno 2012) mogelijk honderden abortussen per dag plaats. Waar abortus verboden is, blijft de boot in internationale wateren om juridische vervolging te voorkomen. Women on Waves zorgt er echter voor dat vrouwen van de wal naar het schip gebracht kunnen worden.
'''Abortuspil.''' Sinds 2000 is er de
'''Zuigcurretage.''' Eén van de drie meest voorkomende methoden van vruchtafdrijving is
[[Bestand:Abortus 10 weken.jpg|geen|miniatuur|
''Abortus in de 10e week. Het muntstuk dient om een indruk van de grootte van de foetus te geven. Bron: www.AbortionNO.org''
]]
De volgende Engelstalige video geeft het getuigenis van vrouwenarts Anthony Levatino, in een rechtszaak tegen de Amerikaanse abortusaorganisatie Planned Parenthoud. De arts
<youtube width="768" height="432">OZXQBhTszpU</youtube><BR>''Dr. Levatino Destroys Abortion in 2 Minutes'', gepubliceerd 23 aug. 2018 door TFP Student Action.
'''Onderzoek.''' Geaborteerde foetussen worden gebruikt voor wetenschappelijk onderzoek in academische ziekenhuizen. Een hoogleraar zei daarover: "Elke wetenschapper die ik hierover spreek, voelt zich daar ongemakkelijk over. Ze vinden het fijn als het ‘materiaal’ wordt aangeleverd op een manier dat je niet ziet waar het vandaan komt."<ref>Aart Nederveen, [https://www.rd.nl/opinie/column-wetenschap-is-begin-van-discussie-1.1610145 Column: Wetenschap is begin van discussie], RD.nl, 14 nov. 2019. Nederveen is hoogleraar toegepaste MR fysica aan de Universiteit van Amsterdam.</ref>
'''Geld.''' De abortussen uitgevoerd in de abortusklinieken worden volledig uit belastinggeld betaald. Die uitgevoerd in ziekenhuizen worden vergoed door de zorgverzekeraars en voor de helft uit belastinggeld betaald. De grootste christelijke zorgverzekeraar [[Pro Life Zorgverzekeringen|Pro Life]] had tot en met 2022 een polis die abortus niet vergoedde. Vanaf 1 januari 2023 vergoedt hij die wel. De zorgverzekeraar [[Zorg voor Leven]] vergoedt geen abortus. De zorgverzekeraar [[Care4Life]] heeft een gewone polis, die abortus vergoedt, en een schone polis, die abortus niet vergoed.
Bij een schone polis bestaat geen volstrekte zekerheid dat abortus nooit vergoed wordt. Ziekenhuizen gebruikten voor het declareren van een abortus provocatus dezelfde code als bijvoorbeeld voor een zuigcurettage na een miskraam. De zorgverzekeraar kan het verschil niet zien in het declaratiesysteem.<ref>[https://stirezo.nl/artikelen/ook-nieuwe-pro-life-zorgverzekering-blijkt-maar-betrekkelijk Ook nieuwe ‘pro-life’ zorgverzekering blijkt maar betrekkelijk], op: Stirezo.nl, 15 dec. 2022.</ref>
==Moraal, wet en recht==
Abortus wordt door voorstanders '''gerechtvaardigd''' door een beroep op het 'zelfbeschikkingsrecht' van de vrouw. Wanneer een vrouw onvrijwillig zwanger is, heeft ze het recht de vrucht te doden.
Regel 88 ⟶ 116:
{| class="wikitable" style="border:1; float:right; width: 25%; margin-left: 20px; background-color: rgb(255,153,153);"
| style="padding: 15px;" | '''Naar Nederland'''<br>
''Ze komt uit België en toen ze niet ongesteld was geworden ging ze een paar weken later naar de huisarts. Die gaf aan dat ze +/- 8 a 9 weken zwanger was. Ze wilde een abortus en ging in België naar een abortuscentrum. De abortusarts maakte een echo en vertelde dat het vruchtje 32 millimeter groot was. Echter hij vertelde ook dat de huisarts zich had vergist volgens hem, ze was geen 8 of 9 maar 14 weken zwanger en dan kan er in België geen abortus meer worden uitgevoerd (kan daar tot 12 weken). Geen nood, hij werkt ook in een Nederlands abortuscentrum en daar mag het tot 24 weken. Of ze maar even naar Nederland wilde komen dan kon hij haar toch helpen.''
Regel 101 ⟶ 129:
|}
Op 18 december 1980, op de laatste vergaderingdag voor het kerstreces, werd de ''Wet Afbreking Zwangerschap (WAZ)'' met slechts twee stemmen meerderheid in de Nederlandse Tweede Kamer aangenomen. Ruim vier maanden later, op 28 April 1981 werd de wet met één stem meerderheid aangenomen in de Eerste Kamer. De wet trad in werking op 1 november 1984. Abortus was '''gelegaliseerd'''.
In ''Nederland'' valt abortus wettelijk gezien onder 'niet-normaal medisch handelen'. Ongeboren kinderen mogen tot een leeftijd van 24 weken worden gedood, mits in een abortuskliniek of ziekenhuis. Buiten deze instellingen is abortus strafbaar. Een latere abortus mag, mits het kind niet levensvatbaar is of als het leven van de moeder ernstig in gevaar is.
Opvallend is een passage in Nederlandse burgerlijk wetboek, die de bescherming van het ongeboren kind beoogt: ''"Het kind waarvan een vrouw zwanger is wordt als reeds geboren aangemerkt, zo dikwijls zijn belang dit vordert."'' ([http://www.wetboek-online.nl/wet/BW1.html#7 boek 1, titel 1, artikel 2]).
In België, Frankrijk en Duitsland is abortus is toegestaan tot 12 weken (stand 2015). In België werd in 1990 een abortuswet aangenomen. Abortus is toegestaan tot 12 weken. Koning Boudewijn van België (1930-1993) en koningin Fabiola waren tegen de wet.
In ongeveer 400 voor Christus liet de Griekse arts <u>Hippocrates</u> zijn leerlingen een belofte afleggen, waarin abortus wordt afgewezen: '<nowiki/>''Nooit zal ik een vrouw een instrument voorschrijven om een miskraam op te wekken.'<nowiki/>'' In de artseneed van de orde der geneesheren van België staan de woorden: '<nowiki/>''Ik zal het menselijk leven van bevruchting af eerbiedigen.'''
Regel 125 ⟶ 155:
In Nederland wordt de behandeling in een abortuskliniek volledig vergoed en valt buiten het eigen risico (anno 2018).
==
De oorzaken van de huidige abortuspraktijk zijn velerlei.
Regel 184 ⟶ 214:
'''Abortus volledig vergoed'''. In Nederland wordt de behandeling in een abortuskliniek volledig vergoed en valt buiten het eigen risico (anno 2018).
==
Abortus heeft dikwijls psychische schade voor de moeder tot gevolg. Veel vrouwen krijgen later spijt van hun beslissing en lijden aan schuldgevoelens, depressies en andere psychische problemen. De medische wetenschap erkent het 'post-abortus syndroom'. Volgens een onderzoek heeft één op de vijf vrouwen en één op de twintig mannen zeven jaar na de ingrijpende beslissing nog altijd symptomen van traumatische stress<ref>Artikel [http://www.hulporganisaties.be/pages/details.asp?lng=NL&Id=2321 Abortus is mentaal moeilijk te verwerken], op Hulporganisatie.be</ref>. Een hulpverleningsorganisatie zegt dat daarentegen niet één van de circa 25.000 vrouwen die - dankzij haar inspanning - afzagen van een abortus, ooit spijt heeft gehad van deze beslissing<ref name=":5">Israëlische stichting Efrat, http://www.friendsofefrat.org</ref>.
Regel 191 ⟶ 221:
Uit de Bijbel kan men opmaken dat op vergieten van onschuldig bloed Gods oordeel volgt.
==
===
Het verregaande zelfsbeschikkingsrecht maakt de ongeborene vogelvrij en onbeschermd.
Regel 205 ⟶ 235:
De abortusoverlevende Gianna Jessen heeft opgemerkt: ''"Het is voor mensen makkelijker om over abortus te denken als een politieke beslissing, of een recht. Maar ik ben niet een recht. Ik ben een menselijk wezen"''<ref>"It's more comfortable for people to think of abortion as a political decision, or a right. But I am not a right. I am a human being". Aangehaald in [https://en.wikipedia.org/wiki/Gianna_Jessen Gianna Jessen], Engelstalig artikel op Wikipedia, geraadpleegd 1 jan. 2016. </ref>.
'''Lage dunk.''' Voorstanders van abortus hebben dikwijls een
Christenen zijn over het algemeen tegen abortus omdat zij ervan overtuigd zijn dat het menselijk leven door God geformeerd wordt en vanaf de bevruchting geëerbiedigd moet worden. Bij abortus gaat het niet om een stukje (minderwaardig) weefsel dat wordt weggenomen, maar om een mens die in zijn vroege ontwikkelingsfase wordt omgebracht.<blockquote>''Ps 139:13 Want U hebt mijn nieren geschapen, mij in de schoot van mijn moeder geweven.<br>Ps 139:14 Ik loof U omdat ik ontzagwekkend wonderlijk gemaakt ben; een wonder zijn Uw werken, mijn ziel weet dat zeer goed.<br>Ps 139:15 Mijn beenderen waren voor U niet verborgen, toen ik in het verborgene gemaakt ben en geborduurd werd in het diepste van de aarde.<br>Ps 139:16 Uw ogen hebben mijn ongevormd begin gezien, de dagen dat het gevormd zou worden, toen er nog niets van bestond; alles was in Uw boek beschreven.''</blockquote>De volgende video toont dat de foetus niet slechts een stukje (minderwaardig) weefsel is: [http://www.youtube.com/v/c2aHhV2wzuw video] (Youtube, 3 min., Engels)
Regel 211 ⟶ 241:
Christenen maken geen principieel verschil tussen menselijk leven voor of na de geboorte, noch tussen een ongeborene met een handicap of zonder een handicap.
{| class="wikitable"
| style="padding: 15px; " |'''Welk kind?'''<br><br>Op een dag ging een bezorgde vrouw naar haar gynaecoloog en zei: “Dokter ik heb een serieus probleem en heb wanhopig uw hulp nodig! Mijn baby is nog niet eens 1 jaar oud en nu ben ik alweer zwanger. Ik wil helemaal niet dat de kinderen zo snel na elkaar komen.” <br><br>
De dokter zei: “Ok ik begrijp wat je bedoelt en wat wil je dat ik nu doe?” <br><br>
Ze zei: “Ik wil mijn zwangerschap beëindigen en ik reken daarbij op uw hulp.”<br><br>
Regel 230 ⟶ 259:
'''<nowiki/>'Een ongeborene is geen persoon'.''' Sommigen rechtvaardigen abortus door te beweren dat een ongeborene geen menselijke persoon is, hij is niet iemand. Daarop kan men vragen: Wanneer wordt iets iemand? Bij de geboorte? Wordt door het geboortekanaal persoon-zijn verleend aan het wezen dat geboren wordt?
Sommigen zeggen: 'de eerste adem' maakt iemand tot een persoon, tot een mens. Daarop kan men antwoorden: Als een baby in de moederschoot is, negen maanden oud en nog niet geademd heeft, is het dan geoorloofd een mes in het hoofd van de baby te steken?<ref name=":4" />
'''Waarde van een mens betrekkelijk.''' Aan het denken van mensen die abortus een recht achten kan een relatieve waardering van het menselijk leven ten grondslag liggen: het menselijk leven heeft geen waarde in zichzelf, maar de waarde wordt (mede)bepaald door de betrokkenen. Een moeder kan besluiten dat haar kind ongewenst is en dáárom niet waardevol of beschermwaardig (genoeg) is, maar verwerpelijk.<ref name=":9" />
===Beoordeling van de praktijk===
[[Bestand:Moeder theresa met kind.jpg|thumb|207x207px|'Moeder' Theresa met kind]]
Abortus is moord op een ongeboren kindje en daarom zedelijk kwaad. Het is waarschijnlijk een gruwel, iets afschuwelijks in de ogen van God, omdat blijkens de Schrift ook het offeren van kinderen Hem een gruwel is. De bekende theoloog Dietrich Bonhoeffer (1906-1945) noemde abortus "gewoon moord"<ref>In het Duits "schlicht Mord". Aangehaald in [http://www.idea.de/nc/nachrichten/detailartikel/artikel/mehr-einsatz-fuer-tierschutz-als-fuer-ungeborene-kinder-1.html Mehr Einsatz für Tierschutz als für ungeborene Kinder]? Nieuwsbericht op Idea.de, 7 april 2012.</ref>. Wijlen 'moeder' Teresa (zie foto), bekend door haar werk onder de allerarmsten in India, heeft gezegd:
Regel 240 ⟶ 271:
De roomskatholieke paus Francis zei: "Het is verschrikkelijk om ook maar eraan te denken dat er kinderen zijn, slachtoffers van abortus, die nooit het daglicht zullen zien"<ref>Dit heeft paus Franciscus gezegd tijdens de nieuwjaarsreceptie 2014 voor het corps diplomatique. </ref>.
Volgens de Rooms-Katholieke kerk, de grootste christelijke kerk ter wereld, is abortus '''toegestaan''' wanneer de moeder in levensgevaar verkeert. Een levensgevaarlijke ziekte van een moeder moet genezen kunnen worden, aldus het Vaticaan, zelfs als dat leidt tot de dood van haar ongeboren kind<ref>Artikel [http://www.nd.nl/artikelen/2009/maart/25/-abortus-toegestaan-bij-gevaar-moeder- Abortus toegestaan bij gevaar moeder], op Nd.nl, nieuwsbericht 25 maart 2009. </ref>.<blockquote>''"Pril leven. Zo wonderlijk, kwetsbaar in de moederschoot. Abortus is oorlog tegen het kind. Onze Bijbelse opdracht is om kwetsbaar leven juist te beschermen."''<ref>Bron: begeleidende brief van de Nederlandse Patiëntenvereniging dd. 21 sept. 2020 bij het magazine ''ZORG''.</ref> — Diederik van Dijk, directeur van de Nederlandse Patiëntenvereniging en lid van de Eerste Kamer. </blockquote>
==
Alternatieven voor afdrijving van de ongeborene zijn:
#
#
Een stel schreef<ref name=":2" />:<blockquote>''Hallo, graag zouden wij in contact komen met mensen die hun kindje willen aborteren. Wij willen graag hun kindje overnemen en grootbrengen. We kunnen namelijk zelf geen kinderen krijgen.'' </blockquote>
==
Volgens een Amerikaans onderzoek hebben verreweg de meeste vrouwen die voor een abortus hebben gekozen na drie jaar geen spijt van hun beslissing<ref>[https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0128832 Decision Rightness and Emotional Responses to Abortion in the United States: A Longitudinal Study], Journals.plos.org, 8 juli 2015.</ref>. Sommige vrouwen echter krijgen wel spijt. De Nederlandse Stichting Schreeuw om Leven verneemt dat geregeld.
"Ik heb een abortus gehad ....... Ik ben gedrogeerd en verkracht door een vriend. Ik had nooit gedacht dat God me zou vergeven, dus rende ik zo hard als ik kon tot ik probeerde mijn leven te beëindigen. Het is precies wat de duivel wilde. Maar ik ben hier. God pakte me op ..... en nu is al die rotzooi in mijn verleden nu een ladder om anderen te kunnen bereiken in dezelfde situatie waarin ik me bevond. Waarmee de duivel kwam wilde doen, gebruikte God voor Zijn goede doel. Hij heeft me in het centrum van Kansas City geplaatst om daklozen te helpen. En terwijl ik ze help, geneest Hij me elke dag. God is zo goed. En Jezus redt." (Ashley Porter<ref>Zie haar commentaar bij de video [https://www.youtube.com/watch?v=wEULu-1xmw4&lc=UgyZ3ysaA1Und7MW3YF4AaABAg Powerfull abortion interview will leave you in tears]. Youtube.com: Living Waters, 31 jan. 2019. </ref>)
Géén spijt daarentegen hebben vrouwen die hebben afgezien van een abortus. Een hulpverleningsorganisatie zei dat niet één van de circa 25.000 vrouwen die - dankzij haar inspanning - afzagen van een abortus, ooit spijt heeft gehad van deze beslissing<ref name=":5" />.
In de Verenigde Staten kreeg
==
De abortuspraktijk wordt bestreden en abortussen worden voorkomen door ertegen de spreken en te bidden, door protestmarsen, waken bij abortusklinieken, steun aan prolife-organisaties, bewust maken van het kwaad, weigeren aan abortus mee te werken en het aanbieden van alternatieven voor abortus.
Het slachtoffer van een abortus is een stomme.
“''Open je mond voor een stomme, voor de rechtszaak van allen die verkwijnen''.” (Spr. 31: 8)
“Er stroomt bloed van ongeboren kinderen die worden gesmoord in de moederschoot. Is het niet de hoogste tijd om openlijk een stem te geven aan deze stemmelozen? Wat zou het groot zijn als velen de weg naar de binnenkamer vinden met deze bloedschuld.”<ref>Citaat van predikant C. Sonnevelt uit het Reformatorisch Dagblad van 6 december 2018.</ref>
Een van hen die hun mond openen voor de stemmelozen was de katholieke zuster Anjezë Gonxha Bojaxhiu, beter bekend als '[https://nl.wikipedia.org/wiki/Moeder_Teresa moeder Teresa]'. In de volgende toespraak, gehouden tijdens het 'Nationele Gebedsontbijt' in de Verenigde Staten, komt ze op voor het ongeboren kind en veroordeelt abortus.
{| class="wikitable"
|-
| style="padding: 15px;"| <Youtube width="768" height="432">AhM0zqesPFA</youtube><BR>''Mother Teresa - Denouncing Abortion - 1994 National Prayer Breakfast''.<BR> Youtube.com: Dan Adams, 7 sept. 2016. Duur: 5 min. 16 sec.
|}
'''Waken.''' In Nederland worden bij abortusklinieken het hele jaar door dag- en nachtwaken gehouden. Soms redden ze ongeboren kinderlevens en behoeden ze de moeder daarmee voor een zonde. Een jonge vrouw zag af van een abortus toen ze uit de abortuskliniek neerzag op een vrouw die buiten stond te bidden.
"Ze was al in het abortuscentrum van Bloemenhove, in Heemstede, toen ze toevallig een blik uit het raam wierp. Ze zag beneden op straat zuster Monja staan. Stil en vreedzaam in gebed. Een moment later stond de vrouw voor zuster Monja: 'Ik was boven aan het wachten op een abortus. Toen zag ik u bidden en kon ik het niet meer doen.' Zuster Monja zei achteraf: 'Moge dit getuigenis iedereen aanmoedigen om te bidden voor de ongeborenen en allen die door abortus worden getroffen.'"<ref name=":8">E-mailbericht van Stirezo Pro Life dd. 22 mrt. 2024</ref>
Enkele andere belevenissen van wakers:
Twee mannen hielden in januari 2023 een (gebeds)wake bij de abortuskliniek Bloemenhoeve. Ze werden lastig gevallen door een groep van 30 'Vrije-Keuze-activisten'. Deze verhaalden: "Wij hebben hen iets meer dan twintig minuten lastig gevallen. Sommigen zijn pal voor hen gaan staan en hebben hen wat verwensingen toegevoegd." De groep werd na een halfuurtje door de politie weggestuurd.<ref>Bron: https://stirezo.nl/artikelen/verstopt-achter-hun-maskers-vallen-tientallen-dappere-antifa-leden-twee-pro-life-wakers-lastig, 31 jan. 2023.</ref>
"Waker Daniël vertelt over een jong stelletje, dat in gesprek raakte met de wakers: 'Bij een eerste gesprek twijfelden zij beiden en maakten een ommetje om hun beslissing nog eens te overdenken. Een tweede gesprek gaf de doorslag en ook zij besloten om hun baby'tje te houden.' Die ochtend werden er drie kindjes gered, zegt Daniël."<ref name=":8" />
"Ik was aan het waken en zag een auto voor mij stoppen. Ik sprak de man en vrouw aan en bood hulp aan om hun kindje te houden. Ze wezen het af en liepen naar binnen. Ik vouwde mijn handen en ging voor ze bidden." "Twintig minuten later kwamen ze al weer naar buiten. Wat bleek... Eenmaal binnen voelde de vrouw dat zij de abortus niet kon doorzetten. De man keek mij aan en lachte. Ze vertrokken met hun kindje in leven."<ref name=":8" />
[[Bestand:Mars voor het leven amsterdam.jpg|thumb|288x288px|Mars voor het leven in Amsterdam]]'''Mars voor het leven.''' Elke decembermaand - de maand dat in 1980 de abortuswet werd aangenomen - wordt in Amsterdam (de nationale hoofdstad) of Den Haag (de bestuurlijke hoofdstad) een '[[mars voor het leven]]' gehouden, een stille tocht ter nagedachtenis aan de ongeboren slachtoffers van abortus en gericht tegen de abortuspraktijk.
Voor enkele slachtoffers van zinloos geweld worden soms stille tochten gehouden. En velen zijn terecht verontwaardigd als een man zijn gezin uitmoordt. Maar de doorlopende slachting van vele ongeboren baby's roept in Nederland nog relatief zeer weinig verontwaardiging en verzet op. [[Bestand:Abortuskliniek Houten beklad.jpg|thumb|480x480px|Abortuskliniek in Houten beklad, 2016. Foto: Politie. ]]'''Zeldzaam.''' De abortuskliniek in de Nederlandse plaats Houten, waar elke werkdag tot 15 abortussen worden gepleegd<ref name=":3" />, werd in 2016 bespoten met beschuldigingen als 'moord' en 'killers' (zie foto) en de sloten werden dichtgekit met purschuim. Een dergelijke protestactie is zeldzaam.
'''Schone polis.''' In Nederland had de christelijke zorgverzekeraar [[Pro Life Zorgverzekeringen|Pro Life]] van 1986 tot en met 2022 een 'schone polis', die geen vergoeding voor abortus geeft. De oprichting van Pro Life in 1986 was een antwoord op de abortuswet die in 1984 in werking trad.
In '''België''' wordt jaarlijks een [[Mars voor het leven]] gehouden.
'''Silent No More Awareness.''' Dit is de naam van een internationale campagne die bewust wil maken van de gevolgen van abortus. Zie https://www.silentnomoreawareness.org/about-us/index.aspx
Op '''Youtube''' plaatsen christenen video's tegen abortus<ref>Zie bijvoorbeeld: [http://www.youtube.com/v/IReZ2B3tQ2M video] (Youtube)</ref>.
{| class="wikitable" style="border:1; width: 100%; margin-left: 10px; background-color: rgb(255,153,153);"
| style="padding: 15px;"
Honderden medewerkers van ziekenhuis Gelderse Vallei in Ede verzetten zich tegen de beslissing van de raad van bestuur om abortus mogelijk te maken voor ouders die een kind verwachten met het syndroom van Down. (...) Het ziekenhuis baseert haar normen en waarden op de christelijke traditie maar zegt na zorgvuldige afweging tot deze verruiming van het beleid te hebben besloten.
Regel 310 ⟶ 346:
De organisatie achter dit bord, Lifecore, is tegen abortus, maar biedt ook hulp aan moeder én kind.''|geen]]
==
===In Nederland ===
Het ''Nederlands Genootschap van Abortusartsen'' (NVgA) is de beroepsvereniging "die verantwoordelijk is voor de kwaliteit van de abortushulpverlening en de belangen van de abortusartsen behartigt". Website: [https://www.ngva.net/ www.NVgA.net/].
{| class="wikitable" style="border:1; float:right; width: 25%; margin-left: 20px; background-color: lemonchiffon;"
| style="padding: 15px;" |''"Het leven is een gave van God. Daarom verdient ieder mensenleven - ongeboren of hoogbejaard, ziek of gezond - bescherming".''
(Nederlandse Patiëntenvereniging, 2014<ref>Bron: een flyer bij de NPV-brief van 21 jan. 2014. </ref>).
|}
*
*
*
*
*
*
*
*[http://stirezo.nl/ Stichting voor Recht Zonder Onderscheid (Stirezo)]. Deze [[Rooms-Katholieke Kerk|Rooms-katholieke]] stichting heeft een aanhang van ruimt 15.000 Nederlanders<ref>Bron: brief van Stirezo dd. 24 april 2020. </ref>. Zij is in 1973 opgericht door pater Jan Koopman. Deze markante, bewogen priester maakte al snel naam met zijn protest tegen abortus. De stichting heeft tot doel de bescherming van al het onschuldig leven, in het bijzonder het leven van ongeboren kinderen.
===
*
*
*
===
*
*''[https://theabortionsurvivors.com/ The Abortion Survivors Network]'' (Het Netwerk van Abortus-overlevenden), opgericht door Melissa Ohden. Het wil voorlichten, bijstaan en helen<ref>"We’re The Abortion Survivors Network, and we’re here to ''inform, to advocate, and to heal.''" Bron: https://theabortionsurvivors.com/ (geraadpleegd 30 nov. 2018)</ref>.
==
Enkele notities om te beginnen:
Het antieke christelijke leerboekje [[Didachè]], dat dateert uit de 2e helft van de 1e eeuw of uit de 1e helft van de 2e eeuw, bevat een verbod op abortus: "''Ge zult geen kind doden door abortus, noch een pasgeboren kind doden.''"<ref>Bron: Smith, [https://www.destemvanpaterpio.nl/images/HEILIGEN/De-vroege-Kerk.pdf Getuigenissen uit de allervroegste Kerk], op: destemvanpaterpio.nl</ref>
Ook de [[Brief van Barnabas]], een christelijk geschrift geschreven in 70-130 n.C., verbiedt abortus: "''U zult geen kind doden met een vernietiging, ook zult u geen pasgeborene doden''."<ref>''Brief van Barnabas'', 19.5.</ref>
'''1920.''' De Sovjet-Unie is het eerste land ter wereld dat het doden van ongeboren kinderen legaliseert. De ingreep is gratis (= op kosten van de gemeenschap)<ref>Bron: https://stirezo.nl/artikelen/dit-is-wat-poetin-denkt-over-abortus</ref>.
'''1962.''' Koning Boudewijn, fel tegenstander van abortus, overweegt een abortus toe te staan op zijn vrouw, die volgens artsen in levensgevaar verkeert<ref>[http://www.trouw.nl/tr/nl/5009/Archief/archief/article/detail/2738327/1996/01/11/Koning-Boudewijn-overwoog-abortus.dhtml Koning Boudewijn overwoog abortus], nieuwbericht op Trouw.nl, 11 jan. 1996.</ref>. Hij wil Fabiola behouden. De koningin wijst de suggestie van de medici echter resoluut van de hand. Een zwangerschapsonderbreking zou voor haar het einde van het huwelijk betekenen, zegt ze, en ze zou zich terugtrekken in een klooster<ref>Bron: [http://nieuws.vtm.be/binnenland/116917-memoriam-koningin-fabiola tv-uitzending] over het leven van Fabiola, Nieuws.vtm.be, 5 dec. 2014.</ref>. Enkele weken later heeft de geboorte plaats, vijf maanden te vroeg. Het kind komt dood ter wereld.
Regel 359 ⟶ 400:
'''2018.''' In januari spreekt de Amerikaanse president Trump de deelnemers aan de Mars voor het leven bemoedigende woorden toe. Hij is de eerste president van de Verenigde Staten die de mars toespreekt. → [https://www.facebook.com/TheDailySignalNews/videos/990944421071510/ video] op Facebook.com
==
<Youtube width="768" height="432">pQH0-VSRjgs</youtube><BR>''Is het leven Hem niet waard?'' Youtube.com: Stevan Vonk, 30 nov. 2017. Duur: 3 min. 51 sec. Ondertiteld. Liedtekst in de beschrijving van de video op Youtube.com.
<Youtube width="768" height="432">ZZIrnodc8LQ</youtube><BR>''The Lord's Prayer'' Youtube.com: Andrea Bocelli, 21 nov. 2022. Duur: 4 min. 23 sec. De beroemde Italiaanse tenor Andrea Bocelli (geb. 1958) zingt het Onze Vader. Toen hij nog in de schoot van zijn moeder was, raadden artsen zijn moeder aan om de zwangerschap af te breken, aangezien het kind met een ziekte geboren zou worden waardoor het zijn gezichtsvermogen zou verliezen. De moeder weigerde en liet haar baby geboren worden. Zijn gezichtsvermogen bleek beperkt, en hij verloor het geheel op 12-jarige leeftijd door een ongeluk in een voetbalwedstrijd. Desondanks werd hij een groot zanger. Hij was een [[agnost]], maar rond 1994 werd hij mede door het werk van de Russische schrijver Leo Tolstoi katholiek.
== Zie ook==
Over marsen voor het leven, zie [[Mars voor het leven]].
==
===Nederlandstalig ===
[https://www.igj.nl/over-ons/igj-in-cijfers/cijfers-zwangerschapsafbreking Abortuscijfers] in de ''Rapportage Wet afbreking zwangerschap'' van de Nederlandse ''Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd''.
Afbeeldingen op het pinterestbord '[http://www.pinterest.com/christipedia/abortus/ Abortus]' van Christipedia
'''Artikelen'''
[https://cvandaag.nl/93496-voormalig-abortusarts-spreekt-zich-uit-kinderen-waren-seksueel-overdraagbare-aandoeningen Voormalig abortusarts spreekt zich uit: "Kinderen waren seksueel overdraagbare aandoeningen"], op: CVandaag.nl, 27 jan. 2023. Relaas van voormalig abortusarts John Bruchalski.
[https://stirezo.nl/artikelen/abortusverdriet-slaat-jaren-later-in-als-een-bom-ik-heb-anderhalf-uur-gehuild Abortusverdriet slaat jaren later in als een bom: “Ik heb anderhalf uur gehuild”], Stirezo.nl, 16 juni 2023. Verdriet van een vrouw genaamd Anne Vedder over haar abortus.
'''Video's'''
[https://www.youtube.com/watch?v=6NBUrzSs9KM Miranda: Het is maar een klompje cellen, zeiden ze | Week van het Leven 2023 | RD]. Youtube.com: Reformatorisch Dagblad, 3 nov. 2023. Duur: 10 min. 43 sec. Miranda raakt in verwachting van haar vriend, die. tot haar schrik, het kind wil laten aborteren. Tegen haar wil in wordt het kind geaborteerd. In de kille abortuskliniek werd haar gezegd: "het is maar een klompje cellen".
[https://www.youtube.com/watch?v=5rBnZiXlNOI Emily voelde zich gedwongen tot abortus | Week van het leven 2023 | RD]. Youtube.com: Reformatorisch Dagblad, 3 nov. 2023. Duur: 11 min. 44 sec. Emily werd erop aangedrongen haar kindje, dat een te kleine schedel had, te aborteren. Ze wees het af en is er blij om. Haar kind is inmiddels 2 jaar.
'''Boeken'''
Mariëtte Oosterhoff (red.), ''Nooit meer hetzelfde; leven na een abortus''. Ervaringen van vrouwen en mannen met abortus. Pagina's: 63. Hilversum: St. Schreeuw om leven, 2003.
Melissa Ohden, ''Jij droeg me; zoektocht van een dochter''. Arm Media, 2018. Omvang: 192 blz. De schrijfster is 14 jaar oud als als ze erachter komt dat ze een overlevende is van een 'mislukte' abortus. Ze gaat op zoek naar haar biologische ouders. Zij is oprichtster van de ''Abortion Survivors Network'' en is pleitbezorger voor vrouwen, mannen en kinderen die te maken hebben gekregen met abortus. Met dit boek won zij de Christianity Today Book Award Women 2018.
Shaver Jessica Renshaw, ''Gianna - Het wonderlijke verhaal van een abortus-overlevende''. Aalsmeer: Exchange, 2015. Pagina's: 207. Gianna Jessen overleefde in 1977 een mislukte abortus poging in de schoot van haar moeder. De toegepaste abortusmethode was injectie met een saline-oplossing. Desondanks kwam zij in 30e week van de zwangerschap van haar 17-jarige moeder in 1977 levend ter wereld, twee maanden te vroeg geboren. De abortus-overlevende werd een jonge vrouw die strijdt voor het ongeboren leven. "Door bovennatuurlijk ingrijpen was ik voorbestemd om abortus te overleven voor een speciale missie. Daarom lukte het hen niet om mij te doden!"
Abby Johnson, ''Ongepland''. Apeldoorn: De Banier, 2012. Autobiografisch boek van Abby Brannam-Johnson, die zich opwerkte tot directeur van een abortuskliniek van de prochoice organisatie Planned Parenthood, maar na een gewetensconflict koos voor de prolifebeweging.
===Engelstalig===
'''Boeken'''
*John Jefferson Davis, ''Abortion and the Christian: What Every Believer Should Know. Presbyterian and Reformed Publishing Company'', Phillipsburg, New Jersey, 1984. Pagina's: 103. [http://www.ccel.us/AbortionandtheXian.toc.html Online versie] in de vorm van webpagina's op ccel.us. De auteur is hoogleraar in de systematische theologie en christelijke ethiek aan Gordon-Conwell Theological Seminary in Hamilton, Massachusetts.
*Clifford E. Bajema, ''Abortion and the Meaning of Personhood.'' Baker Book House, Grand Rapids, Michigan, 1974. Pagina's: 114. [http://www.ccel.us/personhood.toc.html Online versie] in de vorm van webpagina's op ccel.us.
*Harold O.J. Brown, ''Death Before Birth.'' Nashville: Thomas Nelson, 1977.
*Billy Crone, ''Abortion; the Mass Murder of Children.'' Uitgever: Get A Life Ministries, 2019. Pagina's: 212. Behandelt de gruwelijke realiteit van abortus provocatus, de geschiedenis van abortus, de overlevenden van abortus, het motief van abortus, de nasleep van abortus, de kerk en abortus, de reactie op abortus en de toekomst van abortus.
'''Video's'''
*[https://www.youtube.com/watch?v=Dj6lwx7OYtc&t=5m50s Modesty in Dress with Colleen Hammond Pt. 5]. Youtube.com: The Fatima Center, 28 okt. 2015. Vanaf 5 min 50 sec. vertelt Colleen Hammond hoe het haar in de abortuskliniek verging. De abortus ging overigens niet door, omdat ze ondanks drie positieve testen niet zwanger bleek te zijn.
*[https://www.youtube.com/watch?v=AMwkQVpy98A The most important question about abortion], Youtube.com: PragerU, 17 aug. 2015. Over de vraag of abortus moreel goed of slecht is? Uiteenzetting door Dennis Prager.
*Ray Comfort, [https://www.youtube.com/watch?v=mB1vV2EgS5A They were PRO ABORTION until they were asked THIS!] Youtube.com: Living Waters, 10 mei 2019. Gesprekken van evangelist Ray Comfort met voorstanders van de mogelijkheid tot abortus, waarbij hun geweten geraakt wordt. Speelduur van de video: 43 minuten.
*[https://www.youtube.com/watch?v=gu1mWYf7Ky4 Billy Crone: The Point of No Return.] Youtube.com: Prophecy Watchers, 17 juli 2019. Duur: 28 min. 30 sec. Gesprek met Billy Crone, schrijver van het boek ''Abortion; the Mass Murder of Children.''
*Een 7-jarig jongetje legt uit (in het Engels) waarom hij pro-life is: [http://www.youtube.com/v/D6oRx7NxahQ video] (1 minuut, Engels met nederlandse ondertiteling, Youtube)
*Een 12-jarig meisje pleit welsprekend voor de rechten van ongeborenen: [http://www.youtube.com/v/wOR1wUqvJS4 filmpje]
*Predikant Jeff Durbin in gesprek met drie pro-choice vrouwen over abortus: [https://www.youtube.com/watch?v=aiyHYjFcX50 video] (Youtube.com, 14 juni 2019, upload door Apologia Studios; speelduur 35 min.). Hij vermijdt conflict, en zoekt hun geweten aan te spreken.
*[https://www.youtube.com/watch?v=wEULu-1xmw4 Powerfull abortion interview will leave you in tears]. Youtube.com: Living Waters, 31 jan. 2019. Duur: 2 min. 52 sec. Evangelist Ray Comfort in gesprek met een jonge vrouw die vóór de vrije mogelijkheid van abortus is. De titel van de video is overtrokken.
'''Websites'''
*Het Amerikaanse ''Elliot Institute'' heeft een website met veel informatie over de gevolgen van abortus: http://www.afterabortion.org/
*Pro Life nieuws door [http://www.lifenews.com/ LifeNews.com]
*[https://righttolife.org.uk/ Right To Life UK] is een organisatie gericht op levenskwesties (abortus, euthanasie, hulp bij zelfdoding, onderzoek van embryo's).
==
<references />
|