Ark van het verbond: verschil tussen versies
Verwijderde inhoud Toegevoegde inhoud
k clean up, replaced: → (12), . → . (4), typos fixed: Babylonier → Babyloniër |
|||
(16 tussenliggende versies door 2 gebruikers niet weergegeven) | |||
Regel 1:
[[Bestand:
De '''Ark van het verbond''', of 'verbondskist', ook genoemd 'Ark van God', 'Ark van de getuigenis', 'Ark van Jahweh', 'Ark van het verbond van Jahweh', 'de Getuigenis' (Ex. 27:21) was een met gouden overtrokken houten kist, met een deksel van zuiver goud, die in opdracht van God werd
'''Over de ark''' handelt Ex. 25:10-16; 37:1-9; 40:20v. De beschrijving van de onderdelen in Ex 25 volgt de orde van een montage- of bouwvoorschrift.
'''Materiaal.''' De kist was door [[Bezaleël]] gemaakt van
Aan de bovenzijde was de ark met een gouden krans (kroon, kroonlijst) versierd. De De Statenvertaling heeft 'krans', de Herziene Statenvertaling 'rand', de Canisius-vertaling heeft 'loofwerk'. <blockquote>''Ex 37:2 Hij overtrok hem met zuiver goud, vanbinnen en vanbuiten, en hij maakte er een gouden rand omheen.'' (HSV)</blockquote><blockquote>''Heb 9:4 die een gouden wierookvat bevatte en de ark van het verbond, rondom geheel met goud overdekt, waarin een gouden kruik was die het manna bevatte, en de staf van Aaron die gebloeid had, en de tafelen van het verbond;'' (Telos)</blockquote>
De '''afmetingen''' van de ark waren: 2½ el (ongeveer 125 cm) lang, 1½ el (ongeveer 75 cm) breed en 1½ el (ongeveer 75 cm) hoog.▼
Zij stond op vier korte, buitenwaarts gebogen '''voeten''' (Luther: hoeken), die in de opgaaf van de hoogte begrepen zijn.▼
▲
Waar de poten aan de kist bevestigd waren, bevonden zich aan twee tegenovergestelde zijden vier gegoten gouden ringen (aan elke zijde twee), waardoor de lange, insgelijks uit sittimhout (= acaciahout) vervaardigde en met goud overtrokken '''handbomen''' staken. Deze handbomen mochten niet uit de ringen genomen worden (vgl. echter Num. 4: 6). Het is niet zeker of de handbomen zich aan de lange of aan de korte zijde van de ark bevonden. Het eerste nam de Joodse geschiedschrijver Josephus aan (''Ant'' . 3, 6, 5) en dit is op zichzelf het waarschijnlijkste ook op grond van 1 Kon. 8:7, volgens welke tekst de vleugels der Cherubs de ark en haar handbomen overdekten. Daar de ringen heel onder aan de ark bevestigd waren, stak zij ver boven de hoofden van de dragers uit.▼
'''Deksel'''. De Ark was gedekt met een gouden deksel, het verzoendeksel genoemd, omdat daarop het bloed der verzoening werd geplengd. Zie de paragraaf hieronder.
In de ark bevonden zich de '''twee stenen tafelen''', waarop de Tien Woorden (dekaloog) of de getuigenis stonden gegrift.<blockquote>''Ex 25:21 Vervolgens moet u het verzoendeksel op de ark leggen, en in de ark moet u de getuigenis leggen, die Ik u geven zal. (HSV)''</blockquote>Met het oog hierop heet de ark „ark der getuigenis" of „ark van het verbonds van Jahweh," terwijl in de geschiedkundige boeken ook de naam „ark van Jahweh," „ark van God" (zie beneden) voorkomt. De grootte van de tafelen is niet opgegeven. Men kan daarom ook niet met zekerheid zeggen of een van hen of beide even groot waren als de ark. Dat zij niet dik waren bewijst de Hebr. uitdrukking (luach). Zij waren aan beide zijden door Gods vinger beschreven (Ex. 32:15; 34:28, vgl. vs. 1; Deut. 4:13; 9:10; 10:2,4; vgl. Ex. 24:12, 31:18, 32:16).Ex. 24, 12 . 31, 18 . 32, 16). Het is zeer waarschijnlijk, dat de tien woorden zo over beide tafelen verdeeld waren, dat er op elk vijf stonden, waarbij men echter, zoals reeds Josephus, Philo en de oudste kerkleiders gedaan hebben en in de Grieksche en de Hervormde kerk geschiedt, de verboden van de afgoderij en de beeldendienst voor twee en dat van het begeren voor één rekent. Zo eindigt dan de eerste tafel met het vijfde gebod en bevat de plichten jegens God en jegens hen, die Hij over ons gesteld heeft, terwijl op de tweede tafel de plichten jegens de naaste staan.▼
▲'''Voeten.''' Zij stond op vier korte, buitenwaarts gebogen
'''Ringen en handbomen'''. Waar de poten aan de kist bevestigd waren, bevonden zich aan twee tegenovergestelde zijden vier gegoten gouden ringen (aan elke zijde twee), waardoor de lange, eveneens uit acaciahout (Statenvertaling: '[[sittimhout]]') vervaardigde en met goud overtrokken handbomen staken (Ex. 37:4) waarmee de ark gedragen werden. Synoniem van 'handboom' is 'draagboom'. <blockquote>''Ex 37:4 En hij maakte handbomen van sittimhout, en hij overtrok ze met goud.'' (SV)</blockquote><blockquote>''Ex 37:4 Verder maakte hij draagbomen van acaciahout en overtrok die met goud.'' (HSV)</blockquote>Deze handbomen (draagbomen, draagstangen) mochten niet uit de ringen genomen worden (vgl. echter Num. 4: 6).
▲
== Verzoendeksel ==
Op de ark lag een deksel (Exod. 25: 17-22; 37:6-9).<blockquote>''Ex 25:21 Vervolgens moet u het verzoendeksel op de ark leggen, en in de ark moet u de getuigenis leggen, die Ik u geven zal. (HSV)''</blockquote>Het deksel was een massieve plaat van
=== Cherubs ===
Aan de beide uiteinden van deze gouden plaat waren beelden van twee gouden Cherubs van gedreven werk. <blockquote>
''Ex 37:7 Ook maakte hij twee cherubs van goud; als gedreven werk maakte hij ze uit de beide uiteinden van het verzoendeksel, Ex 37:8 één cherub uit het uiteinde aan de ene [kant], en één cherub uit het uiteinde aan de andere [kant]. Uit het verzoendeksel maakte hij de cherubs, uit de beide uiteinden ervan. Ex 37:9 En de cherubs hielden [hun] beide vleugels naar boven uitgespreid, terwijl ze met hun vleugels het verzoendeksel bedekten. Hun gezichten [waren] naar elkaar toe [gericht];de gezichten van de cherubs waren naar het verzoendeksel [gericht].'' (HSV)</blockquote>
Ze worden genoemd "de cherubs van de heerlijkheid" (Hebr. 9:5).<blockquote>''Heb 9:5 en daarboven <u>de cherubs van de heerlijkheid</u> die het verzoendeksel overschaduwden ....'' (Telos)</blockquote>'''Plaats.''' Ze waren uit beide einden van het verzoekdeksel gemaakt (Ex. 37:7-8).
'''Massief of hol?''' Het schijnen massieve beelden te zijn geweest<ref>"Van massief werk" aldus Karl August Dächsel; F. P. L. C. van Lingen; H. van Griethuijsen, Antz. et al, ''Bijbel, of De geheele Heilige Schrift, bevattende al de kanonieke boeken van het Oude en Nieuwe Testament (volgens de Staten-overzetting): met in den tekst ingelaschte verklaringen en aanmerkingen van de beroemdste godgeleerden uit alle tijden'' (Kampen: Bos, 1893-1901), commentaar op Ex. 37:7.</ref>. Echter is er ook een mening volgens welke de cherubsbeelden evenals de gouden luchter en de zilveren trompetten van binnen hol waren.
Voorts hadden zij niet, gelijk de door Ezechiël (1: 6, 10) beschreven Cherubs, vier aangezichten, n.l. dat van een mens, van een leeuw, van een stier, en van een adelaar, maar elk slechts één.▼
'''Vleugels.''' De cherubs waren gevleugelde gestalten, zij hadden elk twee vleugels, die niet horizontaal, maar beide naar boven waren uitgespreid (Ex. 37:9), zodat zij het verzoendeksel ermee overdekten.
Hun aangezichten waren naar elkaar en tegelijk naar het verzoendeksel toegekeerd. Wat deze houding een gebaar van aanbidding? Of een buigen van het hoofd, een deemoedig neerslaan van de bilk op het verzoendeksel? Of de aandachtige aanschouwing van Gods heilswerk?▼
▲'''Gezicht en houding.''' Voorts hadden zij niet, gelijk de door Ezechiël (1: 6, 10) beschreven Cherubs, vier aangezichten, n.l. dat van een mens, van een leeuw, van een stier, en van een adelaar, maar elk slechts één. Hun gezichten waren tegenover elkaar en zagen neer op het verzoendeksel, ze "overschaduwden" (Hebr. 9:5) dit.
Uit de opgaaf van de grootte der Cherubsbeelden kunnen wij nog opmaken, dat wij niet te denken hebben aan liggende gestalten<ref>Zoals de Egyptische sfinxen of de gevieugelde Assyrische leeuwen en stieren.</ref>, ook niet aan viervoetige, maar aan rechtopstaande gestalten, waarschijnlijk in de gedaante van een mens<ref>De Joodse geschiedschrijver Josephus en de Joodse geleerde Philo dachten aan de gedaante van vogels.</ref>. Wat men verder omtrent hun knielende houding enz. heeft beweerd vindt geen grond in de tekst.▼
▲
▲Uit de opgaaf van de grootte der
=== Ontmoetingsplek ===
De gouden plaat met haar
== Voorwerpen in de ark ==
'''De tafelen van de Wet'''. In de ark bevonden zich de twee stenen tafelen, waarop de Tien Woorden (dekaloog) of de getuigenis stonden gegrift: ''de Wet'' of ''de getuigenis'' (Ex. 25:16), de grondwet voor het volk onder de Godsregering. De tafelen zijn "de tafelen van het verbond" (Hebr. 9:4).<blockquote>''Ex 25:21 Vervolgens moet u het verzoendeksel op de ark leggen, en in de ark moet u de getuigenis leggen, die Ik u geven zal. (HSV)''</blockquote><blockquote>''Heb 9:4 ... de ark van het verbond, rondom geheel met goud overdekt, waarin een gouden kruik was die het manna bevatte, en de staf van Aaron die gebloeid had, en <u>de tafelen van het verbond</u>;'' (Telos)</blockquote>Met het oog hierop heet de ark „ark der getuigenis" of „ark des verbond van Jahweh," terwijl in de geschiedkundige boeken ook de naam „ark van Jahweh," „ark van God" (zie beneden) voorkomt. En daarom wordt de Tent der Samenkomst ook wel genoemd de "Tent der Getuigenis".
▲
'''Kruik met manna, staf van Aäron.''' In de ark bevonden zich behalve de twee stenen platen ook de gouden kruik met manna en de staf van Aäron die gebloeid had (Hebr. 9:4-5; Ex. 16: 33 vv; 25:10-22; Num. 17: 10. Vgl. vs. 4.). <blockquote>''Heb 9:4 die een gouden wierookvat bevatte en de ark van het verbond, <u>rondom geheel met goud overdekt</u>, waarin een gouden kruik was die het manna bevatte, en de staf van Aaron die gebloeid had, en de tafelen van het verbond;'' (Telos)</blockquote>Het manna was het brood (voedsel) dat uit de hemel neergedaald was (Ex. 16 :32 v.). De bloeiende staf spreekt van leven uit de dood, van het opstandingsleven van onze Hogepriester Jezus.
Volgens sommige uitleggers echter werden de kruik en de staf niet ''in'' maar ''vóór'' de ark bewaard. Later bevonden zich alleen nog de twee stenen tafels in de ark (1 Kon. 8, 9).
== Belangrijkste voorwerp ==
Dat de ark het '''belangrijkste''' en heiligste voorwerp in de tabernakel en de tempel te zijn geweest, blijkt uit het volgende. Na de materialen is de ark het eerstgenoemde onderdeel van heiligdom dat God beschrijft. Ook uit de plaats waar de ark gezet zou worden, blijkt dat het het belangrijkste voorwerp is: in het Allerheiligste.[[Bestand:Levieten dragen ark Jordaan.jpg|miniatuur|
== Vervoer ==
Op de ark lag tijdens het vervoer een drievoudige bedekking. Als eerste het voorhangsel, dat het Heilige der Heiligen afscheidde van het Heilige. Daarbovenop werd een bedekking van zeekoeienhuid gelegd. Het bovenste dekkleed van de tabernakel was van hetzelfde materiaal. Op de bedekking van zeekoeienhuid kwam tenslotte een hemelsblauw kleed te liggen - de derde bedekking. Een hemelsblauw kleed was het ''onderste'' dekkleed van de tabernakel, maar het ''bovenste'' dekkleed van de verbondskist.
Op illustraties wordt de ark, als zij vervoerd wordt, vaak onbedekt weergegeven, wat een foutieve weergave is.
'''Dragers.''' De Ark, van twee, met goud beslagen handbomen of draagstangen voorzien, mocht alleen door de priesters worden gedragen.
== Lotgevallen van de ark ==
In de eerste '''reis''' van de kinderen van Israël van de berg Sinaï ging de Ark van het verbond ging voor hen uit, "op zoek naar een rustplaats voor hen," een uitbeelding van Gods zorg voor hen. Als de ark naar voren ging zei Mozes: 'Sta op, Heer, en laat Uw vijanden verstrooid worden ", en als zij rustte zei hij:"Keer terug, o Heer, tot de vele duizenden van Israël. " (Num. 10:33-36).
Op Gods bevel moest Mozes, na de murmuring van het volk tegen hem en Aäron, '''twaalf staven''', één voor Aäron en elf voor andere hoofden, nemen en ze neerleggen vóór de getuigenis (de stenen tafels met Gods woorden), dus vóór de ark van de getuigenis in het Heilige der heiligen.<blockquote>''Nu 17:4 En u moet ze neerleggen in de tent van ontmoeting, vóór de getuigenis, waar Ik u ontmoeten zal. Nu 17:5 En het zal gebeuren dat de staf van de man die Ik verkies, in bloei zal staan. En Ik zal het gemor van de Israëlieten over Mij, waarmee zij tegen u morden, tot zwijgen brengen.'' (HSV)</blockquote>De volgende dag bloeide de staf van Aäron.
[[Bestand:The Capture of Jericho (Bible Card).jpg|miniatuur|488x488px|Verovering van Jericho door Israël.]]
Toen ze aankwamen bij '''Jordaan''', werd de ark gedragen door de priesters, 2000 ellen vóór het volk, opdat het de weg zou weten (Joz. 3:3,4). En de ark bleef op de schouders van de priesters in de bedding van de rivier, totdat al het volk was gepasseerd (Joz. 3:17.) Dit is een symbolische voorstelling van de vereniging met Christus' dood en opstanding.
Regel 51 ⟶ 73:
Na zeven maanden werd een nieuwe wagen gemaakt, waarvoor de Filistijnen twee zogende koeien spanden. De ark werd zo teruggestuurd naar de Israëlieten met een schuldoffer aan de God van Israël. De koeien, in strijd met hun natuurlijke geneigdheid, lieten hun kalveren in de steek en ging direct naar Beth-semes, want het was God die de ark terugbracht. Daar sloeg God sloegen de mannen van de plaats wegens in het kijken in de ark. De ark werd vervolgens naar Kirjath-Jearim gebracht en daar geplaatst in het huis van Abinadab (1 Sam. 6:1-21; 7:1-2).
[[Bestand:The Ark Brought to Jerusalem.jpg|miniatuur|498x498px|David brengt de ark naar Jeruzalem (2 Samuel 6:1-12)]]
Davind haalde de ark van daar op een nieuwe wagen, maar toen de ark gleed, stak '''Uzza''' zijn hand uit om de ark vast te houden en werd geslagen door God. Dit maakte David bang en de ark ondergebracht in het huis van '''Obed-Edom'''. De wet had voorgescheven hoe de ark moest worden vervoerd. De nieuwe wagen was naar het voorbeeld van de Filistijnen. Uzza negeerde Gods duidelijke voorschrift en rekende niet met de heiligheid van dat wat de aanwezigheid van God vertegenwoordigd.
Toen '''David''' vernam dat God het huis van Obed-Edom, waar de ark stond, had gezegend, kwam hij de ark weer ophalen. De Verbondskist werd nu gedragen door de Levieten, naar goddelijke orde, en werd met met offers en vreugde geplaatst in de tabernakel, in de tent die David had voor haar gespannen (2 Sam. 6).
<blockquote>''2Kr 1:3 en Salomo en de gehele gemeente met hem gingen naar de hoogte te Gibeon, want daar stond de tent der samenkomst van God, die Mozes, de knecht des HEREN, in de woestijn gemaakt had.'' ''2Kr 1:4 De <u>ark Gods</u> had David wel uit Kirjat-jearim gevoerd naar de plaats die hij voor haar gereedgemaakt had (want David had voor haar een tent gespannen in Jeruzalem),''
Toen Salomo de '''tempel''' had gebouwd, werd de ark daarin geplaatst, en de handbomen waarmee hij was uitgevoerd werden uitgenomen: de ark vond nu zijn rustplaats in het koninkrijk van Salomo, wiens regering een typisch voorbeeld is van het duizendjarig vrederijk van Christus. Het is veelzeggend dat toen alleen nog de twee stenen tafelen in de ark waren (1 Kon. 8:1-11): het manna had opgehouden toen ze aten van het overjarige koren van het land, dat een hemelse Christus voorstelt; en de getuige van de staf van Aäron was niet meer nodig nu het volk in het koninkrijk was. De omstandigheden van de woestijn, waarin het manna en het priesterschap van de opgestane Christus zo nodig waren, waren nu voorbij. Manna en staf worden beide genoemd in Heb. 9:4, want daar is de tabernakel en niet de tempel het voorwerp van de beschouwing.
Verder wordt er geen melding gemaakt van hoe het verder met de ark ging. Jeruzalem en de tempel werden door de Babyloniërs verwoest. Tempelschatten werden geroofd en meegenomen naar Babel. Er was geen ark meer in de tweede tempel (van Zerubbabel), noch in de tempel gebouwd door Herodes, noch lezen we van de ark in verband met de toekomstige tempel beschreven door Ezechiël.
Door de mond van de profeet Jeremia heeft God verkondigd dat de ark er niet meer zal zijn. <blockquote>''Jer 3:14 Bekeert u, gij afkerige kinderen! spreekt de HEERE, want Ik heb u getrouwd, en Ik zal u aannemen, een uit een stad, en twee uit een geslacht, en zal u brengen te Sion. Jer 3:15 En Ik zal ulieden herders geven naar Mijn hart; die zullen u weiden [met] wetenschap en verstand. Jer 3:16 En het zal geschieden, wanneer gij vermenigvuldigd en vruchtbaar zult geworden zijn in het land, in die dagen, spreekt de HEERE, zullen zij niet meer zeggen: De ark des verbonds des HEEREN, ook zal zij in het hart niet opkomen; en zij zullen aan haar niet gedenken, en [haar] niet bezoeken, en zij zal niet weder gemaakt worden. Jer 3:17 Te dier tijd zullen zij Jeruzalem noemen, des HEEREN troon; en al de heidenen zullen tot haar vergaderd worden, om des HEEREN Naams wil, te Jeruzalem; en zij zullen niet meer wandelen naar het goeddunken van hun boos hart.'' (SV)</blockquote>
== Waar is de ark gebleven? ==
Toen de eerste tempel, de tempel gebouwd door Salomo, door de
Eén verklaring is dat de ark is meegenomen met de heilige vaten naar Babel en nooit meer is teruggekeerd. Sommigen houden het erop dat de ark met de tempel verbrand is.
Anderen menen dat de ark ergens veilig heen is gebracht. Volgens een overlevering zou de profeet Jeremia haar met de tabernakel en het reukofferaltaar in een hol van de berg Nebo (in Jordanië) verborgen hebben, opdat zij bij het toekomstige herstel van het Gods koninkrijk weer tevoorschijn zou komen. Volgens een andere overlevering is zij in Ethiopië terechtgekomen.
Een andere theorie zegt dat de ark naar Jericho is gebracht.
De omstreden amateur-archeoloog Ron Wyatt (1933-1999) beweerde de ark te hebben gevonden ter plaatse waar Christus gekruisigd zou zijn. Hij zou de informatie aan Joden hebben doorgespeeld. De ark zal volgens hem eens tevoorschijn worden gehaald<ref>Zie [http://www.wyattmuseum.com/arkofthecovenant.htm The Ark of the Covenant], artikel op www.WyattMuseum.com. Zie ook het [http://www.youtube.com/watch?v=AG-IwEWo-zI getuigenis] (video, 15 minuten) van Kent Hovind over Wyatts verhaal. Over Ron Wyatt, zie [http://nl.wikipedia.org/wiki/Ron_Wyatt artikel] op Wikipedia.</ref>.
Weer een andere theorie zegt dat de ark in een verborgen onderaardse ruimte in de [[tempelberg]] is
== Hemelse ark ==
In Opb. 11:19 is de '''hemelse ark''' van het verbond van God te zien, een ark in de tempel van God in de hemel: symbool hier van de hervatting van Gods handelen met Zijn aardse volk Israël.
== Zinnebeeld van Christus ==
De ark van het verbond is een [[zinnebeeld]] van Christus.
'''Wetstafels.''' In de ark waren de wetstafels. De wet van God was geschreven op de tafel van Jezus' hart.
'''Troon.''' Op de ark, op het met bloed besprenkelde deksel, troonde God. <blockquote>''Ro 3:25 Hem heeft God gesteld tot <u>een genadetroon</u> door het geloof, <u>in zijn bloed</u>, tot betoning van zijn gerechtigheid wegens het voorbij laten gaan van de zonden die tevoren hadden plaatsgevonden onder de verdraagzaamheid van God;'' (Telos)</blockquote><blockquote>''Joh 1:51 (1-52) En Hij zei tot hem: Voorwaar, voorwaar, Ik zeg je: Je zult van nu aan de hemel geopend zien en de engelen van God opstijgen en neerdalen op de Zoon des mensen.'' (Telos)</blockquote><blockquote>''Mt 25:31 Wanneer nu de Zoon des mensen komt in zijn heerlijkheid en alle engelen met Hem, dan zal Hij zitten op de troon van zijn heerlijkheid;'' (Telos)</blockquote>'''Twee cherubs.''' Op het deksel stonden twee cherubs tegenover elkaar. In het graf, op de plek waar het lichaam van Jezus had gelegen, zaten twee engelen, "een aan het hoofd en een aan de voeten". <blockquote>''Joh 20:11 Maria nu stond buiten bij het graf te wenen. Terwijl zij dan weende, bukte zij zich voorover in het graf Joh 20:12 en zag twee engelen in witte kleren zitten, een aan het hoofd en een aan de voeten, waar het lichaam van Jezus had gelegen; Joh 20:13 en die zeiden tot haar: Vrouw, waarom ween je? Zij zei tot hen: Omdat zij mijn Heer hebben weggenomen en ik weet niet waar zij Hem hebben gelegd.'' (Telos) </blockquote>'''Voorloper.''' De ark van het verbond ging het volk voorop bij de doortocht door de Jordaan. <blockquote>''Joz 3:3 ... Wanneer u de ark van het verbond van de HEERE, uw God, ziet, en de Levitische priesters [die] hem dragen, moet ú vanaf uw plaats opbreken en hem volgen. (...) Joz 3:11 Zie, de ark van het verbond van de Heere van de hele aarde gaat voor u uit de Jordaan in.'' (HSV)</blockquote>Jezus is onze voorloper.<blockquote>''Heb 6:20 waar Jezus als voorloper voor ons is ingegaan, ... (Telos)''.</blockquote>Het volk van Israël moest op 2000 ellen afstand de ark volgen. <blockquote>''Joz 3:4 Er moet echter een afstand zijn tussen u en [de ark] van ongeveer tweeduizend el lengte. U mag er niet dichter bij komen, opdat u de weg zult weten die u moet gaan, want u bent die weg niet eerder gegaan.'' (HSV)</blockquote>Zullen wij de Heer Jezus volgen en de hemel ingaan na 2000 jaren?<ref>Michael Samuel Smith gelooft dat de 2000 ellen de 2000 jaren symboliseren tussen Jezus' kruisiging en Zijn wederkomst: [https://www.youtube.com/watch?v=aE1KjWAFKnY&t=2m40s Type-And-Shadow]. Youtube.com: Prophecy in the News, 14 juli 2020. Vanaf 2 min 45 sec.</ref>
== Meer informatie ==
Harry H. Moskoff, ''The ARK Report: The Ark of the Covenant and the Tunnels of Israel'' (Volume 1). CreateSpace Independent Publishing Platform; 1e uitgave in 2014. Pagina"s: 256. De auteur is een [[rabbi]].
== Bronnen ==
|