Vaccin tegen SARS-CoV-2: verschil tussen versies
Verwijderde inhoud Toegevoegde inhoud
(22 tussenliggende versies door dezelfde gebruiker niet weergegeven) | |||
Regel 18:
Er zijn of worden verschillende soorten vaccins<ref>Over verschillende soorten vaccins in het algemeen, zie [[Vaccin]].</ref> tegen SARS-CoV-2/Covid-19 ontwikkeld. Enkele soorten met hun producenten zijn<ref name=":2">Wim de Jongste, Peter Borger, [http://www.uitgeverijmaatkamp.nl/articles/weet-v.pdf 'Hoe werkt een vaccin? Een beschrijving van 7 verschillende soorten'], in: ''Weet Magazin'', feb. 2021.</ref>:
* DNA-vaccins of recombinant vectorvaccins: AstraZeneca, ook bekend als Vaxzevria en Oxford-Astra-Zeneca en ChAdOx1 nCoV-19 (VK,ZW)
*mRNA-vaccins: Pfizer/BioNTech (VS), Moderna (VS), Curevac (DU).
*subeenheid-eiwitvaccin: NVX-CoVID373 van Novavax (VS), bevat een synthetisch (recombinant) stekeleiwit.
* verzwakt vaccin: Vidprevtyn van Sanofi (FR)/GlaxoSmithKline (VK)<ref name=":2" />, bevat een synthetisch (recombinant) stekeleiwit.
* geïnactiveerd vaccin: VLA2001 van Valneva (AT/FR); Sinovac, ook bekend als Coronavac (China); Sinopharm (Vero cell)(China).
Men kan de vaccins verdelen in twee hoofdgroepen: de moderne genetische (DNA- en mRNA-) vaccins en de traditioneel ontwikkelde, niet-genetische vaccins.
Een andere verdeling van de vaccins, in drieën, is<ref name=":19">Zie bericht van Pieter Borger op Twitter.com dd. 12 okt 2021: https://twitter.com/BorgerPieter/status/1447898804435492868</ref>:
# Eiwit-vaccins: vaccins gebaseerd op eiwit: normale of klassieke vaccins gebaseerd op het geïnactiveerde of verzwakte virus; nieuwere vaccins gebaseerd op synthetische virus-eiwitten.
# DNA-vaccins: vaccins gebaseerd op DNA
# RNA-vaccins: vaccins gebaseerd op mRNA (RNA-vaccins)
== Genetische vaccins ==
Genetische vaccins bevatten een genetische code van het te bestrijden virus. De code komt in je eigen lichaamscellen terecht en zet de cellen aan tot vervaardiging van een virusdeeltje, een lichaamsvreemde stof.
De benaming 'vaccin' voor ''genetische'' vaccins is omstreden, omdat dit soort vaccins ''gentechnologische'' middelen zijn en heel anders werken dan de klassieke vaccins. Bij een klassieke vaccinatie wordt een 'antigen' (afkorting van '<u>anti</u>body <u>gen</u>erator' = antilichamenverwekker) ingespoten, eiwitten die de aanmaak van antistoffen uitlokken. DNA en rNA lokken, normaliter<ref>Bij bepaalde autoimmuunziekten echter hebben mensen antilichamen tegen DNA. Aldus moleculair geneticus Pieter Borger, bericht op Twitter.com, 4 feb. 2022, https://twitter.com/BorgerPieter/status/1489555674271002624</ref>, niet de aanmaak van antistoffen uit. "DNA en RNA vaccins kunnen dus per definitie geen vaccins zijn", aldus een moleculair geneticus<ref name=":22">Pieter Borger, bericht op Twitter.com, 4 feb. 2022, https://twitter.com/BorgerPieter/status/1489555674271002624</ref>. De kwestie is terminologisch. Als men 'vaccin' met Van Dale definieert als "(medisch) preparaat waarmee tegen een ziekte wordt ingeënt", dan vallen de genetische vaccins daar ook onder. Als men het begrip 'vaccin' echter bepaalt als "afgezwakte ziekteverwekker die wordt ingespoten tegen een ziekte", dan vallen genetische vaccins daar niet onder.
=== Recombinant vectorvaccins ===
Dit type vaccin wordt ook genoemd ''DNA-vectorvaccin, vectorvaccin'' of ''DNA-vaccin''. Bij de ontwikkeling ervan wordt het stekeleiwit-gen van het coronavirus geïsoleerd. Men maakt er DNA van<ref name=":13">[https://www.youtube.com/watch?v=9WL57gWiulA&t=40m0s Prof. Dr. Pierre capel - Emeritus Hoogleraar in de Experimentele Immunologie.] Youtube.com: Buiten Parlementaire Onderzoeks Commissie, 19 feb, 2021. Vanaf 40 min.</ref>. Dit DNA is even groot als dat van [[SARS Coronavirus-2|SARS-CoV-2]]: ongeveer 30 duizend DNA-letters<ref name=":19" />. Dit DNA wordt vervolgens ingevoegd in het DNA van een DNA-virusachtige, die het DNA in de menselijk cel brengt en deze cel tot de productie van het stekeleiwit aanzet.
'''Dragervirus.''' In het vaccin AstraZeneca heeft men het stukje virale DNA ingebouwd in het adenovirus afkomstig van een chimpansee<ref name=":13" />. Dit dragervirus, een onschuldig verkoudheidsvirus, is onschadelijk gemaakt en dient alleen als voertuig voor het viraal DNA. De virulente genen van het adenovirus zijn verwijderd, zodat het geen ziekte meer kan veroorzaken. Ook bevat het aangepaste virus geen genen meer die nodig zijn voor de vermenigvuldiging ervan; het kan zich niet vermenigvuldigen. Er bestaat echter de kans dat bij een omvangrijke kweek van adenovirussen voor vaccinatie er een virus gevormd wordt dat zichzelf wél kan vermenigvuldigen<ref name=":13" />.
'''Werking.''' In tegenstelling tot mRNA-vaccins zijn DNA-vectorvaccins ontworpen om de kern van een menselijke cel in te gaan, waar zich het menselijke DNA bevindt. In de kern wordt op grond van het virale DNA het virale RNA aangemaakt, dat de celkern verlaat en de ribosomen in de cel aanzet tot de productie van het stekeleiwit. Dit eiwit wordt vervolgens buiten de cel gebracht en lokt een immuunreactie uit.<ref name=":2" />
De techniek van een recombinant vectorvaccin is nogal nieuw en niet degelijk onderzocht (feb. 2021)<ref name=":13" /><ref>Over DNA-vaccins, zie https://en.wikipedia.org/wiki/DNA_vaccine</ref>. De kans bestaat dat het virale DNA wordt opgenomen in het DNA van de menselijke cel<ref name=":16">[[Peter Borger]], https://twitter.com/BorgerPieter/status/1380088350539927554, 8 april 2021. </ref>. Adenovirussen en de DNA-vectorvaccins daarop gebaseerd worden in ongeveer 1 op de 1000 menselijke cellen opgenomen in het genoom van de cel<ref>[[Peter Borger]], https://twitter.com/BorgerPieter/status/1380088350539927554, 8 april 2021, zegt dat bij 1 tot 5 op de 1000 cellen viraal DNA in het menselijk DNA wordt opgenomen.</ref><ref>Een andere opgave zegt: "Recent studies have shown that replication-incompetent adenoviral vectors randomly integrate into host chromosomes at frequencies of 0.001-1% of infected cells." In: K Mitani, S Kubo, [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12109211/ Adenovirus as an integrating vector], in: Curr Gene Ther. 2002 May; 2(2):135-44.
</ref><ref name=":18">[https://www.youtube.com/watch?v=Iok0uK4flPI&t=5m45s Biologe Clemens Arvay deckt auf: So funktionieren die Medien]! Youtube.com: RPP Institut, 29 jan. 2021.</ref>. "Na gevaccineerd te zijn met een DNA-vectorvaccin heeft iemand zeker ergens in zijn lichaam een genetisch veranderde cel"<ref name=":16" />. Een verandering van het menselijk genoom in cellen kan trouwens ook gebeuren door een virale infectie<ref name=":18" />. Wellicht zal de genetisch veranderde cel sterven ([https://nl.wikipedia.org/wiki/Apoptose apoptose]). Zo niet, dan kunnen zich op den duur onverwachte afwijkingen manifesteren in het zenuwstelsel, het afweersysteem of de stofwisseling<ref name=":17">Peter Borger, https://twitter.com/BorgerPieter/status/1339516643949629440, 17 dec. 2020.</ref>. Denk bijvoorbeeld aan kanker<ref name=":18" />. DNA-vector vaccines zijn hierop niet onderzocht (stand 8 april 2021)<ref name=":16" />. Daarom is het, aldus een moleculair geneticus<ref name=":16" />, sterk af te raden om een dergelijk vaccin te nemen.
'''Risico's.''' Het vaccin van AstraZeneca wordt ingespoten in een spier, maar een deel kan in de bloedbaan terechtkomen. Omdat het vaccin bij tientallen mensen bloedstolsels (trombose) teweegbracht, deden Nederland en veel andere landen het vaccin in de ban.<ref>Bron: [https://nos.nl/liveblog/2407854-eurosonic-noorderslag-ook-in-2022-online-23-142-positieve-tests-gemiddeld-lichte-daling#UPDATE-container-57681078 Nieuwsbericht] dd. 2 dec. 2021, op NOS.nl</ref><ref>De technische beschrijving geeft geneeskundige John Campbell in: [https://www.youtube.com/watch?v=D6hUoosMOuU Need for vaccine aspiration confirmed, why is this not being done], op Youtube.com, 3 dec. 2021. Duur: 18 min. 57 sec.</ref>
De DNA-techniek werd als gentherapie ontwikkeld in de periode 1990 -2000, maar bleek hiervoor niet geschikt, omdat de DNA-integratie te gering is. Ze integreren niettemin vaak in het DNA van menselijke cellijnen. Er zijn duidelijke aanwijzingen dat het virale DNA van het DNA-vaccin in het menselijk DNA kan worden opgenomen<ref name=":19" />. Er zijn biochemische mechanismen die RNA-delen in DNA kunnen omzetten (''reverse transcriptase'', omgekeerde vertaling, afgekort RT) en deze DNA in ons genoom kunnen onderbrengen (''integrase,'' afgekort ''INT''). In ons genoom zitten duizenden L1-elementen (RT- en INT-genen) die daarvoor kunnen zorgen. Bij 0,001 tot 1% van de geïnfecteerde cellen worden adenovirale vectoren in het chromosoom-DNA van de gastheer opgenomen. Dit kan op termijn, mogelijk in samenhang met andere mutaties, leiden tot afwijkingen. Dit weten wij niet.<ref name=":19" />
=== mRNA-vaccins ===
Een mRNA- of RNA-vaccin brengt mRNA voor de aanmaak van het stekeleiwit van het virus in menselijke cellen. Het lichaam herkent onmiddellijk het aangemaakte eiwit als lichaamsvreemd en activeert afweercellen om er antilichamen en T-cellen tegen te produceren.
Drie uren na de bekendwording van de genetische code van het virus werd met de ontwikkeling van mRNA-vaccins begonnen. Het stekeleiwit is een goede ingang, zo wist men al, voor vaccineren<ref name=":6" />. De mRNA-techniek wordt voor het eerst breed toegepast voor vaccins die aan mensen worden gegeven. Het mRNA-vaccin van Pfizer/BioNTech is getest op meer dan 20.000 mensen, die ermee zijn ingeënt<ref name=":3">[https://www.youtube.com/watch?v=QfMufkTBBdM Erasmus MC vaccinatie Q&A.] Youtube.com: Erasmus MC, 6 jan. 2021. Duur: 4 min. 35 sec.</ref>. RNA-vaccins zijn (feb. 2022) minder uitgebreid getest dan DNA-vaccins<ref name=":22" />.
'''mRNA.''' Op grond van het gevonden recept voor stekeleiwitten maakte men op kunstmatige wijze mRNA (messenger RNA, boodschapper-RNA). Dit is een speciale vorm van RNA die een cel kan binnenkomen en de cel instructies kan geven<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=WOvvyqJ-vwo How mRNA Vaccines Work - Simply Explained]. Youtube.com: Simply Explained, 30 dec. 2020. Duur: 4 min. 25 sec.</ref> voor de aanmaak van stekeleiwitten, niet voor de aanmaak van het virus zelf. Een mRNA-vaccin bevat een RNA-virusachtige met een recept (mRNA) uit het coronavirus virus voor de aanmaak van het stekeleiwit dat kenmerkend is voor het coronavirus. Een cel die het boodschappermolecuul RNA binnen krijgt maakt aan de hand van het recept het stekeleiwit aan. Dit eiwit zit, zoals gezegd, aan de buitenkant van het virus en komt, door de 'geïnfecteerde' cel aangemaakt, ook aan de buitenkant van de cel te zitten. Het eiwit is vreemd aan ons lichaam en lokt een reactie van ons afweersysteem uit. Zo rust het vaccin ons immuunsysteem toe voor de herkenning en bestrijding van het coronavirus. Ons lichaam wordt alvast bewapend voor wanneer we echt zouden raken met het virus. Dit virus wordt dan herkend aan de stekel-eiwitten en vervolgens aangevallen en vernietigd.
'''Vetbolletje.''' Als men mRNA los in het lichaam spuit, valt het uit elkaar. Ons lichaam heeft enzymen (RNAsen) die het vrij RNA direct afbreken<ref>Gesprek met de Duitse toxicoloog en immunoloog Prof. Dr. Stefan Hockertz, https://hausarztpraxis-weilheim.de/2020/12/10/update-mrna-impfstoffe/, 10 dec. 2020.</ref>. Om het boodschappermolecuul te beschermen wordt het ingekapseld in een beschermend hoesje van vetdeeltjes.
'''Zout water.''' De minuscule vetdruppeltjes worden in een zoutig water gedaan, dat zo natuurlijk mogelijk voor het lichaam is<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=eK0C5tFHze8&t=11m44s COVID 19 Vaccine Deep Dive: Safety, Immunity, RNA Production, w Shane Crotty, PhD (Pfizer / Moderna)]. Youtube.com: MedCram - Medical Lectures Explained CLEARLY, 17 dec. 2020. Vanaf 11 min. 44 sec.</ref>
'''Adjuvanten.''' In het Pfizer-vaccin zouden geen adjuvanten zitten<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=eK0C5tFHze8&t=12m11s COVID 19 Vaccine Deep Dive: Safety, Immunity, RNA Production, w Shane Crotty, PhD (Pfizer / Moderna)]. Youtube.com: MedCram - Medical Lectures Explained CLEARLY, 17 dec. 2020. Vanaf 12 min. 11 sec.</ref>. Dit zijn hulpstoffen die tot een sterkere reactie op de antigenen moeten leiden. Echter, volgens een andere geleerde<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=9WL57gWiulA&t=5m49s Prof. Dr. Pierre capel - Emeritus Hoogleraar in de Experimentele Immunologie.] Youtube.com: Buiten Parlementaire Onderzoeks Commissie, 19 feb, 2021. Vanaf 5 min 49 sec.</ref> zit er wel een adjuvans in: in het nanodeeltje zit ook polyethyleenglycol (PEG), dat immunogeen is: bij veel mensen zal een antistof tegen polyethyleenglycol worden gevormd. Andere hebben er al een antistof voor, omdat polyethyleenglycol een middel is dat veel voorkomt in onze omgeving. In het nanodeeltje zit PEG om het afweersysteem te starten. Maar het afweersysteem mag hierdoor niet op hol slaan en voeren tot een anafylactische shock, dit is een
Het vetbolletje heeft een structuur die het complementsysteem<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=9WL57gWiulA Prof. Dr. Pierre capel - Emeritus Hoogleraar in de Experimentele Immunologie.] Youtube.com: Buiten Parlementaire Onderzoeks Commissie, 19 feb, 2021. Duur: 49 min. 8 sec. </ref>, dat is een deel van het afweersysteem, na injectie direct activeert<ref>De activering van het complementsysteem door een nano-deeltje is niet iets nieuws. </ref>. Het complementsysteem is zeer krachtig en moet goed gereguleerd worden. Activering van het complementsysteem kan direct bijwerkingen geven, bijvoorbeeld een rillerig gevoel. Vaatverwijding door het complementsysteem kan leiden tot flauwvallen. Overactivatie kan ernstige gevolgen hebben<ref>Zoals bij een dodelijke hitteberoerte (zonnesteek).</ref>
'''Werking.''' Als het vaccin in de spier van de bovenarm wordt ingespoten, botsen de vetdeeltjes tegen cellen van het lichaam. De meeste cellen zijn spiercellen. De vetdeeltjes versmelten met de buitenkant van de cel. De vette stof zorgt voor bescherming van het RNA, maar ook voor toegang tot de cel. Het vetbolletje gaat op in de celmembraan, waardoor het mRNA in het cytoplasma van de cel terechtkomt. Het RNA komt niet in contact, zo neemt men aan, met het DNA in de celkern.
De aangemaakte stekeleiwitten worden uit de cel gewerkt en komen vrij in het lichaam. Het grootste deel<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=eK0C5tFHze8&t=20m56s COVID 19 Vaccine Deep Dive: Safety, Immunity, RNA Production, w Shane Crotty, PhD (Pfizer / Moderna)]. Youtube.com: MedCram - Medical Lectures Explained CLEARLY, 17 dec. 2020. Vanaf 20 min. 56 sec.</ref> van de aangemaakte stekeleiwitten hechten zich aan de buitenzijde van het celmembraan, een ander deel zwerft rond en kan zich aan andere cellen hechten, waar ze niets kunnen uitrichten. De stekels kunnen niet ziek maken. Maar omdat ze vreemd zijn aan het lichaam, zal het immuunsysteem ze niet dulden en aan de slag gaan. Anders gezegd: de stekeleiwitten activeren ons afweersysteem. Er worden meerdere afweercellen opgeroepen om de stekels op te ruimen. En de afweercellen vermenigvuldigen zich. Tegelijkertijd worden er antistoffen (antilichamen) aangemaakt om de stekels op te ruimen. Cellen waaraan het stekeleiwit zit, worden vernietigd. Er komen nieuwe cellen voor in de plaats. De reactie van ons lichaam is geen auto-immuunreactie, want het zijn geen gewone cellen die worden vernietigd, maar cellen die lichaamsvreemde elementen (stekeleiwitten) bevatten.
Regel 66 ⟶ 80:
De immuniteit die men door het Pfizer-vaccin krijgt lijkt beter en langer te zijn dan de natuurlijke immuniteit na besmetting met het virus. Daarom wordt aangeraden ook na herstel van COVID-19 het vaccin te halen.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=-ozOSWuI7YU mRNA Vaccinatie - Na COVID-19?] Youtube.com: JufDanielle, 8 jan. 2021. Duur: 1 min. 2 sec. De auteur is geneeskundige.</ref> Een tegengeluid stelt dat een natuurlijke infectie veel meer antistoffen oplevert dan het Pfizer-vaccin<ref>Volgens een studie gepubliceerd in okt. 2020 in het tijdschrift Nature, aangehaald door de immunoloog P. Capel, zie [https://www.youtube.com/watch?v=9WL57gWiulA&t=9m54s Prof. Dr. Pierre capel - Emeritus Hoogleraar in de Experimentele Immunologie.] Youtube.com: Buiten Parlementaire Onderzoeks Commissie, 19 feb, 2021. Vanaf 9 min 54 sec. </ref> Een natuurlijke infectie met SARS-CoV-2 maakt de antistof IgA aan in de bovenste luchtwegen. Het Pfizer-vaccin, dat in de armspier wordt ingespoten, verwekt voornamelijk de agressievere antistof IgG, die ontstekingsreacties opwekt.
'''Bijwerkingen.''' Er is een breed scala van mogelijke bijwerkingen van de DNA- en RNA-vaccins, van milde tot ernstige, zelfs genetische afwijkingen<ref name=":19" />. De bijwerkingen van
Naast de genoemde veelvoorkomende kortdurende bijwerkingen kunnen zich zeldzame bijwerkingen van het Pfizer-vaccin voordoen. Op 1 miljoen doseringen hebben 3 mensen een ernstige allergische reactie (''anafylaxie'') gehad. Deze bijwerking is goed te verhelpen met medicatie. Mensen kunnen trouwens allergisch zijn voor elke stof die er bestaat.<ref name=":5" />
Het genetische vaccin (DNA- of RNA-vaccin) wordt in de spier geïnjecteerd. Als het in de bloedbaan, die door de bovenarm loopt, terechtkomt, komt het DNA of mRNA in de cellen van andere weefsels en organen terecht, vaak in het hart<ref name=":19" />. Daar leiden ze dan tot de productie van het viruseiwit, eventueel gevolgd door ontstekingsreacties, zoals een hartontsteking, en trombosen.
Zijn er bijwerkingen van het Pfizer-vaccin na lange tijd? Dat is in jan. 2021 nog niet bekend. Onvruchtbaarheid van de vrouw is geen gevolg van het mRNA-vaccin noch van COVID-19<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=1TH9tfULMgc mRNA Vaccinatie - Onvruchtbaarheid? (Evidence based)]. Youtube.com: JufDanielle, 5 jan. 2021. Duur: 2 min. 59 sec.</ref>. Vaccins hebben nooit bijwerkingen op lange termijn. Een vaccin wordt opgeruimd door het afweersysteem.<ref name=":5" />
Regel 74 ⟶ 90:
De medisch directeur van Pfizer Nederland zei in het najaar van 2021: "We zijn continue aan het leren hoe het immuunsysteem reageert op het vaccin"<ref>https://twitter.com/IkNet/status/1455660980772409344. Twitterbericht dd. 2 november, dat een filmfragment uit een uitzending van het programma Jinek bevat.</ref>.
====
'''Kritiek.''' Moleculair geneticus [[Pieter Borger]] vindt (okt. 2021)<ref name=":19" /> dat men vóór de wereldwijde inzet had moeten onderzoeken: wat het doet stekel-eiwit? Is integratie het DNA of RNA in het DNA mogelijk? Waar gaat het vaccin in het lichaam naar toe en in welke cellen is het vaccin actief? Borger: "We weten niet genoeg over RNA-vaccins. Maar alle biochemie om een RNA-vaccin in ons DNA te integreren is in onze cellen aanwezig. We weten niet of en hoe vaak dit werkelijk gebeurt. Er zijn geen gegevens beschikbaar. Tot nu toe is er geen diepgaand onderzoek gedaan."
Immunoloog en parasitoloog Theo Schetters<ref>Hij is buitengewoon hoogleraar aan de Universiteit van Pretoria (Zuid-Afrika). Zie zijn profiel op LinkedIn,https://www.linkedin.com/in/theo-schetters-907a895/. geraadpleegd 9 feb 2021. </ref>, die al tientallen jaren betrokken is bij de ontwikkeling van dierenvaccins, is bezorgd (jan. 2021) over het mRNA-vaccin dat gebruikt wordt: over de haast waarmee dit type vaccin is ontwikkeld en over het gebrek aan gegevens betreffende de veiligheid en de effectiviteit ervan. "We zijn een groot experiment aan het doen met mensen", zegt hij<ref name=":4" /> Een andere immunoloog vindt dat er veel onzekerheden zijn, er weinig onderzocht is<ref>Pierre Capel, in: [https://www.youtube.com/watch?v=9WL57gWiulA&t=23m38s Prof. Dr. Pierre capel - Emeritus Hoogleraar in de Experimentele Immunologie.] Youtube.com: Buiten Parlementaire Onderzoeks Commissie, 19 feb, 2021. Vanaf 23 min 38 sec.</ref> en dat men wel erg kort door de bocht gaat. Weer een andere immunoloog (en toxicoloog) is van oordeel dat "het vaccin veel te snel en lichtzinnig is toegelaten"<ref>De Duitse toxicoloog en immunoloog Prof. Dr. Stefan Hockertz, https://twitter.com/PHockertz/status/1365189208386732033, 26 feb. 2021.</ref>. De Amerikaan Robert Malone, die gewerkt heeft aan de ontwikkeling van mRNA-technologie, stelt: “Deze vaccins zijn experimentele producten. Wie zich laat vaccineren participeert in een medisch experiment.”<ref>https://overnu.nl/robert-malone-over-gevaarlijke-hiaten-in-kennis-mrna-vaccins/ Nieuwsbericht van 24 juli 2021.</ref> De RNA-vaccins werden niet getest op lange-termijn-neveneffecten.
Schetters vindt vaccineren tegen SARS-CoV-2 "onnodig en massavaccinatie is vanwege onbekende bijverschijnselen en gevolgen hoogst onverantwoordelijk."<ref name=":4" /> Onnodig, omdat mensen voldoende weerstand hebben: 98% van de vastgestelde geïnfecteerden worden weinig ziek of hebben vrijwel geen klachten<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=lXYrilwwf70&t=4m5s “Waarom Lockdown? 98% heeft weerstand. Focus op risicogroepen” zegt Prof. Dr. Theo Schetters.] Youtube.com: BLCKBX, 12 feb. 2021. Vanaf ongeveer 4 min 5 sec.</ref>. We zouden beter bepaalde groepen kwetsbare mensen het vaccin kunnen aanbieden<ref name=":11">[https://www.youtube.com/watch?v=lXYrilwwf70&t=20m0s “Waarom Lockdown? 98% heeft weerstand. Focus op risicogroepen” zegt Prof. Dr. Theo Schetters.] Youtube.com: BLCKBX, 12 feb. 2021. Vanaf 20 min.</ref>. Dan kunnen we binnen redelijke tijd van de lockdown af.<ref name=":11" />
Er zijn alternatieven voor DNA- en RNA-vaccins, zoals een verzwakte vaccin van Sanofi/GlaxoSmithKline, waarvan wij de veiligheid veel beter kennen<ref name=":4" />. Onder hoge druk heeft men echter gekozen voor vaccins die eerder beschikbaar waren.
Een ander punt van kritiek<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=9WL57gWiulA&t=11m35s Prof. Dr. Pierre capel - Emeritus Hoogleraar in de Experimentele Immunologie.] Youtube.com: Buiten Parlementaire Onderzoeks Commissie, 19 feb, 2021. Vanaf 11 min 35 sec. Capel baseert zich op een publicatie in Nature uit okt. 2020, waarin staat bij "T-cell respons": "not done". </ref> is dat, in de ontwikkeling van het vaccin van Pfizer, de belangrijke T-cel-reactiviteit van het afweersysteem niet is onderzocht. Deze reactiviteit is echter het belangrijkste van de afweer.
Een ander punt van kritiek<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=9WL57gWiulA&t=12m22s Prof. Dr. Pierre capel - Emeritus Hoogleraar in de Experimentele Immunologie.] Youtube.com: Buiten Parlementaire Onderzoeks Commissie, 19 feb, 2021. Vanaf 12 min 22 sec.</ref> is de ''route van vaccinatie'': het vaccin wordt in de armspier gespoten, waar het voornamelijk de antistof IgG verwekt in plaats van de IgA, dat door een natuurlijke infectie in de luchtwegen wordt verkregen. De route zou wellicht beter via de neus moeten gaan.
Een ander punt van kritiek<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=9WL57gWiulA&t=20m0s Prof. Dr. Pierre capel - Emeritus Hoogleraar in de Experimentele Immunologie.] Youtube.com: Buiten Parlementaire Onderzoeks Commissie, 19 feb, 2021. Vanaf 20 min.</ref><ref name=":15" /> is dat er antistoffen kúnnen worden gevormd die de (volgende) infectie heftiger maken, ze versterken de ziekte. Ze kunnen ervoor zorgen dat het virus in weefsel komt waarin het anders niet zou kunnen komen.
Zwangeren krijgen uit voorzorg geen vaccin (stand 6 jan. 2021), omdat nog onvoldoende is onderzocht of zwangere dieren, die het vaccin krijgen, afwijkingen krijgen in de vruchtjes. Na hun zwangerschap kunnen vrouwen het vaccin krijgen.<ref name=":3" />
Regel 83 ⟶ 113:
Die beweerde kans wordt tegengesproken door een hoogleraar hoogleraar immunologie<ref name=":9">Marjolein van Egmond (Amsterdam UMC), in: [https://www.volkskrant.nl/wetenschap/youtube-hit-de-hoogleraar-die-coronavaccins-fileert-zes-uitspraken-beoordeeld~bce73b37/ YouTube-hit: de hoogleraar die coronavaccins fileert. Zes uitspraken beoordeeld], Volkskrant.nl, 22 jan. 2021.</ref>: onze cellen zetten bij een infectie altijd eiwitten op hun buitenwand. "Als je daar een auto-immuunziekte van zou krijgen, zouden we dat van elk willekeurig virus krijgen, van allerlei andere vaccins en van het coronavirus zelf."<ref name=":9" /> Er is nog geen spoor van het probleem waartegen Schetters waarschuwt.<ref name=":8" />
'''Opname in het DNA?''' Er schuilt voor het DNA een mogelijk gevaar in dit vaccintype: het RNA kan tot een verandering van het DNA leiden. Dankzij een
Het mRNA-vaccin wordt diep in een spier geïnjecteerd. De cellen van het spierweefsel delen zich minder snel dan die van de kiemlaag van de huid of van de inwendige darmbekleding. Spiercellen met veranderd DNA vermenigvuldigen zich minder snel dan huidcellen. Verder is het zo dat oudere mensen, die minder generaties cellen hebben te gaan, minder risico lopen dan jongeren, die nog een heel leven voor zich hebben. Daarom is het inenten van ''oude'' mensen met een RNA-vaccin wellicht oké. Maar jonge mensen, zegt genoemde moleculair bioloog, kun je beter pas inenten na uitvoerige studies die 'genotoxiciteit' uitsluiten<ref>[[Peter Borger]], https://www.facebook.com/eddymaatkamp/posts/1125442407929109. 2 maart 2021.</ref>. "Genotoxiciteit" wil zeggen dat het proces "RNA → cDNA → genoomintegratie" kan leiden tot een verstoorde genetische controle en op de lange duur tot genetische afwijkingen en ziekte. RNA-vaccins zijn niet getest op dit risico<ref name=":17" />. "Als genoom-onderzoeker ga ik geen injecties van de nieuwe RNA-vaccins nemen<ref>Peter Borger, https://twitter.com/BorgerPieter/status/1339516645430194176, 17 dec. 2020.</ref>.
Regel 89 ⟶ 119:
Een hoogleraar immunologie stelde echter in jan. 2021: "Om het rna van het vaccin om te zetten in dna zijn enzymen nodig die onze eigen cellen helemaal niet aanmaken. Dat gebeurt dan ook niet."<ref name=":9" /> Een andere deskundige, hoogleraar coronavirologie<ref name=":10">Eric Snijder van het Leids Universitair Medisch Centrum, in: [https://www.volkskrant.nl/wetenschap/youtube-hit-de-hoogleraar-die-coronavaccins-fileert-zes-uitspraken-beoordeeld~bce73b37/ YouTube-hit: de hoogleraar die coronavaccins fileert. Zes uitspraken beoordeeld], Volkskrant.nl, 22 jan. 2021.</ref>, ontkent dat het mRNA van het vaccin mogelijk wordt ingebouwd in het DNA in de celkern, omdat dit ook niet gebeurd met andere RNA-moleculen in de cel. Door een virus geïnfecteerde cellen zijn vol viraal rna. Coronavirussen en nog een aantal andere virusgroepen maken zelfs extra mRNAs. Als dit opname in het DNA een probleem was, "dan zou het ook een probleem zijn voor iedereen die natuurlijk geïnfecteerd raakt, met welk rna-virus dan ook. Miljarden mensen, duizenden jaren lang, tientallen infecties per jaar."<ref name=":10" />
Volgens de uitkomsten van Zweeds onderzoek [https://nl.wikipedia.org/wiki/In_vitro in vitro] (najaar 2021) kan het stekeleiwit de celkern binnendringen en de reparaties van het DNA, die voortdurend plaatsvinden, verminderen. Dit is verontrustend. Want als dat in vivo, dus bij mensen, voorkomt, heeft dat ernstige gevolgen, zoals kanker of verminderde kans op herstel van kanker. De onderzoekers raden de productie en het gebruik van ''volledige'' stekeleiwitten in vaccinaties te vermijden en zich te beperken tot delen van het eiwit. Trouwens, bij een infectie met SARS-CoV-2 komen in onze cellen ook stekeleiwitten.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=-SYL-iU0E9Q Spike Protein Goes to Nucleus and Impairs DNA Repair (In-Vitro Study)]. Youtube.com: Drbeen Medical Lectures, 5 nov. 2021. Duur: 38 min. 57 sec. </ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=4Unt03UBhbU Spike protein inside nucleus enhancing DNA damage? - COVID-19 mRNA vaccines update 18]. Youtube.com: Merogenomics, 12 nov. 2021. Duur: 12 min. 17 sec. </ref>
=== Werkzaamheid van genetische vaccins ===
Hoe langer de vaccinatie geleden is, hoe minder antistoffen mensen hebben. De hoeveelheid antistoffen in het bloed is in ruim twee maanden tijd ongeveer gehalveerd. Bij de huidige genetische, op het stekeleiwit gerichte vaccins maak je alleen antistoffen tegen het stekeleiwit, dus tegen één onderdeeltje van het virus. Heb je de ziekte doorgemaakt, dan heb je ook antistoffen tegen andere onderdelen van het virus. Bovendien daalt het aantal antistoffen na een natuurlijke infectie langzamer.<ref name=":20">[https://nos.nl/nieuwsuur/artikel/2409524-bloedbank-hoeveelheid-antistoffen-in-bloed-in-twee-maanden-gehalveerd Bloedbank: hoeveelheid antistoffen in bloed in twee maanden gehalveerd], nieuwsbericht op: NOS.nl, 14 dec. 2021.</ref>
Volledig gevaccineerde personen met doorbraakinfecties blijken even besmettelijk te zijn als besmette ongevaccineerden<ref>Aldus een artikel in The Lancet van 29 okt. 2021: https://www.thelancet.com/journals/laninf/article/PIIS1473-3099(21)00648-4/fulltext</ref>.
=== Boosterprik ===
Daar het aantal antistoffen in de loop van de tijd afneemt en het virus nog rondwaart, kunnen boosterprikken worden aangeboden. Deze 'oppeppers' moeten de hoeveelheid antistoffen op vermeerderen. Het is (december 2021) niet bekend bij welke hoeveelheid antistoffen mensen voldoende beschermd zijn<ref name=":20" />.
== Niet-genetische vaccins ==
Dit type vaccin brengt geen virale genen van SARS-Cov-2 in het menselijk lichaam. En wat door deze vaccins wordt toegediend, komt zeker niet in ons DNA terecht<ref name=":19" />. "Daarom is er geen enkele mogelijkheid dat deze vaccins in ons DNA kunnen integreren en dus kunnen ze ons genetisch materiaal niet veranderen." ([[Pieter Borger]], moleculair geneticus)<ref name=":21">Pieter Borger, [https://twitter.com/BorgerPieter/status/1473420525737287686 berichten] op Twitter.com, 21 dec. 2021. Reeks berichten over de vaccins van Novavax en Valneva. </ref>
=== Subeenheidvaccin ===
Een zogenoemd 'subeenheidvaccin' of 'subeenheid-eiwitvaccin' of 'eiwitgebaseerd vaccin' of 'eiwit-vaccin' tegen SARS-CoV-2/Covid-19 bevat veel kopieën van het stekeleiwit van het coronavirus.<ref name=":2" /> 'Subeenheid' slaat op een onderdeel van het virus, in dit geval het stekeleiwit. De eiwitten moeten door een levend organisme zijn aangemaakt. Dat kunnen bijvoorbeeld bacteriën of gistcellen zijn.
'''NVX-CoVID373.''' In het geval van het vaccin NVX-CoVID73 van Novavax is het stekeleiwit synthetisch gemaakt. Het virusgen met de code voor de vervaardiging van het stekeleiwit is in een insectenvirus, het Baculovirus, gebracht. Dit virus is daarna in insectencellen afkomstig van een motvlinder vermeerderd. Zover bekend kunnen Baculovirussen geen mensen infecteren. Voor het vaccin van Novavax zijn geen cellen van geaborteerde kinderen gebruikt. Cellen van de mot krijgen de instructie voor het aanmaken van het stekeleiwit en produceren vervolgens dit eiwit.<ref name=":14">[https://nos.nl/artikel/2369634-pas-veel-minder-maatregelen-na-meer-prikken-welke-vaccins-komen-er-nog-aan.html Pas veel minder maatregelen na meer prikken: welke vaccins komen er nog aan?] NOS.nl, 21 feb. 2020.</ref>
De aangemaakte stekeleiwitten worden verzameld, gezuiverd en dan gehecht aan nanodeeltjes van Polysorbaat 80. Polysorbaat 80 is een oppervlakteactieve stof (surfactant) die vaak wordt gebruikt in de farmaceutische, cosmetische en voedingsmiddelenindustrie. Zij zit bijvoorbeeld zepen en shampoos. Het surfactant verlaagt de oppervlaktespanning, zodat de oplosbaarheid van het S-eiwit groter wordt en makkelijker in het lichaam wordt opgenomen.<ref name=":21" /> Zo'n nanodeeltje is 50 nanometer (= 0,00005 mm) in doorsnee .
Met de aangehechte stekeleiwit vertoont het nanodeeltje een 'corona' (kroon) van stekeleiwitten. Het lijkt daarmee op het SARS-Cov2-virus. Bij toediening van het Novavax-vaccin worden de nanodeeltjes met de viruseiwitten eraan ingespoten, samen met een natuurlijke hulpstof (saponin) en de hulpstof Matrix M om het afweersysteem te prikkelen. Saponinen zijn plantaardige glycosiden, suikerachtige moleculen die in planten voorkomen. Ze hebben zeepachtige eigenschappen en stimuleren de afweerreactie in de lymfeknopen.
Het stekeleiwit van Novavax kan contact maken met de ACE2-receptor van een menselijke cel, maar kan zich niet ontsluiten als het stekeleiwit van een echt virus. Van het vaccin komt noch het nanodeeltje noch het stekeleiwit de cel binnen.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=O2ffOChJRbE Novavax - der neue Star am Corona-Impfstoffhimmel]? Youtube.com: Dr. Otmar Sensen, 9 sept. 2021. Duur: 8 min. 2 sec. </ref> Het eiwit blijft niet lang in het lichaam bestaan, want het wordt meteen als lichaamsvreemd herkend. Er is dus veel minder gelegenheid om aan het ACE2-eiwit te binden.
Een punt van kritiek is dat het vaccin van Novavax "zeer snel op de markt is gebracht en dus niet voldoende getest"<ref name=":21" />. Het beschreven gebruik van saponin is een nieuwe techniek, die nog niet uitvoerig is beproefd<ref name=":21" />.
=== Verzwakt vaccin ===
Regel 117 ⟶ 151:
=== Geïnactiveerd vaccin ===
Dit vaccin bevat een geïnactiveerd SARS-CoV-2 virus. Het werkt op eenzelfde manier als de griepprik. Het virus wordt in enorme hoeveelheden gekweekt in bepaalde cellen. Vervolgens wordt het chemisch geïnactiveerd, zodat het niet meer infectieus is, dus niet meer ziek kan maken.<ref name=":14" />
'''VLA2001.''' Het vaccin VLA2001van Valneva gebruikt een geïnactiveerd coronavirus en hulpstoffen om het immuunsysteem in te schakelen. Het is daardoor goed te vergelijken met een conventioneel vaccin. Het virus is gekweekt in Vero-cellen, dat zijn niercellen van apen. De gekweekte virussen zijn chemisch geinactiveerd. De structuur van het stekeleiwit is behouden. In het vaccin wordt aluin gebruikt als hulpstof ter versterking van de afweerreactie (immuunverstreker, adjuvans). Aluin dit is een zeer goed geteste immuunversterker en is in zeer lage niet-schadelijke hoeveelheden toegevoegd.<ref name=":21" />
Het vaccin van Valneva bevat ook de CpG immuunoppepper (CpG1018), die in miniscule vetbolletjes (lipide nanodeeltjes) zijn gestopt. Dit zijn kleine DNA-sequenties (reeksen) van 20-22 DNA-letters (bijzonder de letter C en G). Deze reeksen komen in bacteriën voor en ook in menselijke DNA.
Wanneer mensen in contact komen met bacteriën, worden deze organismen afgebroken en de in de bloedbaan vrijgekomen CpG-reeksen veroorzaken een immuunrespons, vergelijkbaar met een door bacteriën teweeggebrachte immuunreactie. .
Het inactief gemaakte virus kan in de menselijke cel komen en zich niet vermenigvuldigen. Het voordeel van dit vaccin is dat niet alleen het stekeleiwit als uitwendig kenteken van het virus wordt aangeboden, alle dertien plaatsen waar ons afweersysteem kan aangrijpen. Er worden dan verscheidene antistoffen aangemaakt, gelijk bij een infectie met een actief virus. Wanneer het stekeleiwit van het actieve virus verandert, dan kan het afweersysteem nog altijd reageren op de overige uitwendige delen (oppervlaktestructuren, eiwitten) van het virus en daar antistoffen op afsturen. Het lichaam heeft meer mogelijkheden om het virus af te weren dan wanneer het enkel is voorbereid op het stekeleiwit.
Een punt van kritiek is dat de vermelde inzet van de CpG immuunbooster nog niet uitgebreid op mensen is getest<ref name=":21" />
'''Sinovac.''' Een ander voorbeeld van een vaccin met een geïnactiveerd coronavirus is Coronavac, ook Sinovac geheten, van de Chinese producent Sinovac Biotech<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/CoronaVac</ref>.
== Meer informatie ==
=== Vaccins ===
[https://nl.wikipedia.org/wiki/COVID-19-vaccin COVID-19-vaccin], nl.wikipedia.org.
[https://www.ema.europa.eu/en/human-regulatory/overview/public-health-threats/coronavirus-disease-covid-19/treatments-vaccines/covid-19-vaccines COVID-19 vaccines], op: EMA.Europ.eu. Statusinformatie betreffende de goedkeuring en invoering van vaccins in de Europese Unie.
[https://www.youtube.com/watch?v=ogA-YZVLIMU How it is made]. Youtube.com: Pierre Capel, 25 mei 2023. Duur: 7 min. 21 sec. Hoe het genetische vaccin tegen SARS-CoV-2 gemaakt is. Technische uitleg in het Nederlands door de Nederlandse immunoloog Pierre Capel.
'''Valneva'''
[https://www.youtube.com/watch?v=44MmUvd4-wk Worldwide Vaccine Series | Episode 01: Valneva COVID-19 Vaccine]. Youtube.com: Dr. Hong's Pharmacy Classroom, 23 aug. 2021. Duur: 2 min. 38 sec. Over de producenten en de samenstelling van het vaccin.
'''Novavax'''
Vaccin NVX-CoVID373 van Novavax
https://www.novavax.com/our-unique-technology Informatie door Novavax over het vaccin het de gebruikte techniek om het te maken.
[https://www.precisionvaccinations.com/vaccines/novavax-covid-19-vaccine Novavax COVID-19 Vaccine], op: PrecisionVaccinations.com. Overzichtsartikel dat steeds wordt geactualiseerd.
[https://www.youtube.com/watch?v=tlB-5E-wpU0 Novavax | How does Novavax work?] Youtube.com: Friendly Neighborhood Immunologist, 13 juli 2021. Duur: 12 min. 23 sec. Verklaart met een opgebouwde tekening de maak, de samenstelling en de werking van het vaccin en de werking van het immuunsysteem.
[https://www.youtube.com/watch?v=O2ffOChJRbE Novavax - der neue Star am Corona-Impfstoffhimmel]? Youtube.com: Dr. Otmar Sensen, 9 sept. 2021. Duur: 8 min. 2 sec. Tandarts Otmar Sensen verklaart de productie en werking van het vaccin.
Novavax Oct 11th 2021 Interim Results (Severe Outcome Data Review). Youtube.com: Drbeen Medical Lectures, 20 oktober 2021. Duur: 25 min. 35 sec. Over de bijwerkingen van het vaccin als gebleken bij proefpersonen. Het beeld ervan is gunstig te waarderen.
[https://www.youtube.com/watch?v=YBWdCOwEP7s Novavax COVID vaccine Where are you? Will you be too late?] Youtube.com: Dr. Hong's Pharmacy Classroom, 31 okt. 2021. Duur: 11 min. 51 sec. Behandelt allerlei vragen over het coronavaccin van Novavax.
[https://www.bitchute.com/video/9SaDy3yfal0T/ Novavax]. Bitchute.com: pierrecapel, 21 dec. 2021. Duur: 9 min. 13 sec. Gepensioneerd immunoloog Pierre Capel beschrijft de vervaardiging en de samenstelling van dit vaccin.
=== Bijwerkingen ===
Bijwerkingen van coronavaccins bekend bij de Wereldgezondheidsorganisatie staan geregistreerd in VigiAccess ([http://www.vigiaccess.org/ VigiAccess.org]): klik onderaan de pagina op Confirm, vul in het zoekveld op de volgende pagina in: ''Covid-19 vaccine'', en kies ''Adverse drugs reactions (ADRs)''.
[https://www.youtube.com/watch?v=3-vo5jbcyhU Hoe (zeker) weten we wat de vaccin-bijwerkingen zijn?] Youtube.com: Nieuwsuur, 4 dec. 2021. Duur: 12 min. 19 sec. De video zoekt de vrees voor bijwerkingen weg te nemen, wijst op nepverhalen die op sociale media te vinden zijn, betoogt dat we niet bang hoeven te zijn voor lange-termijn-effecten en dat de vele meldingen van bijwerkingen niet hoeven te wijzen op een oorzakelijk verband.
[https://www.youtube.com/watch?v=SHH1vWD19Fw Post vaccine deaths]. Youtube.com: Dr. John Campbell, 16 feb. 2021. Duur: 30 min. 20 sec. Over sterfgevallen kort na vaccinatie.
==== Verandering van ons DNA ====
[https://www.artsenvoorvrijheid.be/blog/als-alzheimer-en-andere-neurologische-degeneratieve-ziekten-mogelijke-gevolgen-van-het-corona-vaccin-volgens-nieuwe-studie/ Mogelijke gevolgen van het corona vaccin volgens nieuwe studie: ontwikkeling van degeneratieve ziekten zoals ALS, Alzheimer e.a.], op: ArtsenVoorVrijheid.be, 22 okt. 2021.
=== Kritische stemmen ===
''Stichting Artsen Covid Collectief'' ( [https://artsencollectief.nl/ Artsencollectief.nl/] ) is "een onafhankelijke, non-profitorganisatie van artsen en medisch professionals, waaronder huisartsen, medisch specialisten, specialisten ouderengeneeskunde en artsen Maatschappij en Gezondheid. In ons werk in ziekenhuizen, huisartspraktijken en instellingen zijn we dagelijks betrokken bij de zorg voor patiënten, waar we ons al jaren met hart en ziel voor inzetten."<ref>Citaat genomen van de website op 4 dec. 2021.: https://artsencollectief.nl/over-ons/</ref>
''Artsen Voor Vrijheid'' ([https://www.artsenvoorvrijheid.be/ Artsenvoorvrijheid.be]) is een Belgisch "neutrale, onafhankelijke organisatie die getuigenissen verzamelt van artsen en specialisten, zorgpersoneel en verpleegkundigen, wetenschappers en laboranten, patiënten en hun familie, zelfstandigen, werknemers en ouders. Artsen Voor Vrijheid biedt een platform en klankbord aan vele artsen die de maatregelen kritisch benaderen. Daarnaast bieden we een overzicht van actuele informatie komende van andere bronnen rond de corona crisis."<ref>Citaat genomen van de website op 4 dec. 2021: https://www.artsenvoorvrijheid.be/blog/wie-zijn-wij/</ref>
[https://www.youtube.com/watch?v=kE9UUX7NV5Q Spike Protein from Infection or Vaccine Can Be Problematic for Some (An Article Review)]. Youtube.com: DrBeen medical Lectures, 28 dec. 2021. Duur: 43 min. 44 sec. Na een vaccinatie die zich tegen het stekeleiwit richt of na een natuurlijke infectie is het mogelijk dat ons lichaam antistoffen aanmaakt tegen de ACE2-receptor van onze cellen, waardoor vreemde bijwerkingen of langdurige COVID resulteren. Been vindt daarom dat anti-stekeleiwit vaccins tegen het SARS-CoV2 heroverwogen moeten worden.
== Zie ook ==
[[Vaccin]] | [[Coronacrisis]]
==
[https://www.youtube.com/watch?v=mooLTE5MvVs Hoe werkt het corona vaccin?] Youtube.com: Erasmus MC, 8 jan. 2021. Duur: 2 min. 55 sec. Over de werking van het mRNA-vaccin van Pfizer/BioNTech.
Pieter Borger, [https://twitter.com/BorgerPieter/status/1473420525737287686 berichten] op Twitter.com, 21 dec. 2021. Reeks berichten over de vaccins van Novavax en Valneva.
Zie ook de Voetnoten hieronder.
|