Ezechiël 38: verschil tussen versies
k →17 |
|||
(19 tussenliggende versies door dezelfde gebruiker niet weergegeven) | |||
Regel 1: | Regel 1: | ||
{{Bijbelhoofdstukcommentaar|Bijbelboektitel=Ezechiël|Bijbelboekpagina=Ezechiël (boek)|Bijbelboek=Ezechiël|Aantalhoofdstukken=48|Aantalverzen=23}} |
|||
{{Commentaar hoofdstuk}} |
|||
== Samenvatting == |
== Samenvatting == |
||
''In het kort:'' Gogs ondergang in het land van Israël. Voorzegging van zijn vijandelijke inval in het Israëlitische land en van zijn vreselijke nederlaag. |
''In het kort:'' Gogs ondergang in het land van Israël. Voorzegging van zijn vijandelijke inval in het Israëlitische land en van zijn vreselijke nederlaag. ''1-179'' Ezechiël moet profeteren tegen Gog, koning van Magog, dien God zal doen optrekken als aanvoerder van vele volken, tegen het land Israël, tegen Zijn land en Zijn volk. Hij zal menen het te kunnen uitplunderen; ''14-23'' Maar als Gog het land van Israël binnentrekt, zal Gods toorn ontbranden, die zich in een geduchte aardbeving openbaart, en Gog zal met zijn leger door allerlei rampen vernietigd worden. Zodoende zal God Zich groot maken voor de ogen van de heidenen, en zij zullen God, Jhwh, erkennen. |
||
== 2 == |
|||
Gog, koning van Magog en aanvoerder van vele volken, wordt door God opgeroepen zich gereed te houden, om eenmaal met een ontelbaar leger tegen Israëls land op te trekken (1-9). Dan zal hij menen volle vrijheid te hebben het uit te plunderen (10-13); maar wanneer hij de hand aan Gods volk slaat, zal hij ervaren dat God hem bestemd heeft om in zijn ondergang de oude voorspellingen van Israëls profeten tegen de heidenen te vervullen (14-17). Als Gog het land van Israël binnentrekt, zal Gods toorn ontbranden, die zich in een geduchte aardbeving openbaart, en zal Gog met zijn leger door allerlei rampen vernietigd worden (18-23). |
|||
{{BVP|Bijbelboek=Ezechiël|Hoofdstuk=38|Vanaf_vers=2|Tot_vers=2}}, <noinclude>(CP<ref name=":3">Hertaling of vertaling door Christipedia, uitgaande van de Statenvertaling. </ref>) |
|||
'''Mensenkind!''' Zie vs. 14. |
|||
'''Gog.''' De leider van de coalitie die tegen Israël zal optrekken. Velen<ref>Zo Jimmy DeYoung in: [https://www.youtube.com/watch?v=kdMpuVncVVI&t=15m26s Encouraging Words Concerning the Rapture]. Youtube.com: John Ankerberg Show, 17 jan. 2014. Vanaf 15 min 26 sec. Vraaggesprek van John Ankerberg (gastheer) met Renald Showers en Jimmy DeYoung: beschrijving van de opneming van de gemeente en van de invasie door Gog daarna.</ref> denken aan de leider van Rusland. Zie [[Gog (uit Magog)|Gog]]. |
|||
'''Het land van Magog.''' Dat is waarschijnlijk Rusland, zie [[Magog]].<ref name=":4">[https://www.youtube.com/watch?v=HaaAX1MMrKA&t=2m53s Surprising Update on the Gog-Magog Coalition | Marking the End Times with Dr. Mark Hitchcock]. Youtube.com: Mark Hitchcock, 31 aug. 2023. Vanaf 2 min. 53 sec. </ref> |
|||
'''Hoofdvorst.''' Zie ook vs. 3. Hebr. ''nesie'' ''rosh''. 'Nasie' betekent: vorst. 'Rosh' kan betekenen: hoofd, top, spits, bovenste deel, begin, totaal, som, hoogte, voorzijde, aanvang<ref name=":7">''Hebreeuws-Nederlands Lexicon; op basis van Strong-coderingen.'' Onderdeel van de Online Bible, een uitgave van Importantia. Het is gebaseerd op het Engelstalige ''Online Bible Hebrew-Englisch Lexicon'' van Larry Pierce. </ref>. In de Bijbel wordt het woord meestal voor 'hoofd' vertaald; absoluut 't meest door de Statenvertaling en relatief (naar verhouding) 't meest door de NBG51-vertaling. |
|||
Andere vertalingen hebben 'hoofd' (NaB, Obbink), 'grootvorst' (NBG51, Canis), 'oppervorst' (NBV'04, HSV). Luther vertaald door 'der oberste Fürst' (= de overste vorst). De King James vertaling heeft 'chief prince'. |
|||
De Leidse vertaling heeft "de vorst van Ros, Mesjech en Tubal", blijkbaar 'Ros' verstaand als de naam van een land. Ook de Duitse Elberfelder vertaling uit 1905 heeft "de vorst van Ros" ("den Fürsten von Rosch"). Ook sommige uitleggers verstaan 'de vorst van Ros', en denken bij Ros aan Rusland<ref name=":5">[https://www.youtube.com/watch?v=HaaAX1MMrKA&t=4m59s Surprising Update on the Gog-Magog Coalition | Marking the End Times with Dr. Mark Hitchcock]. Youtube.com: Mark Hitchcock, 31 aug. 2023. Vanaf 4 min. 59 sec. </ref><ref name=":6">[https://www.youtube.com/watch?v=U1eKOy_bUi0&t=30s Rapture Update — The Russian Bear and The Rapture]. Youtube.com: Soothkeep, 6 okt. Vanaf 30 sec. Voordracht door Lee Brainard.</ref>. |
|||
'''[[Mesech]].''' Sommigen lezen hierin 'Moskou', maar hiervoor is onvoldoende grond. Anderen<ref name=":5" /><ref name=":0">Zo Jimmy DeYoung in: [https://www.youtube.com/watch?v=kdMpuVncVVI&t=16m57s Encouraging Words Concerning the Rapture]. Youtube.com: John Ankerberg Show, 17 jan. 2014. Vanaf 16 min 57 sec. Vraaggesprek van John Ankerberg (gastheer) met Renald Showers en Jimmy DeYoung: beschrijving van de opneming van de gemeente en van de invasie door Gog daarna.</ref><ref name=":2">[https://www.youtube.com/watch?v=s_hgNbBkzuE&t=5m32s Major Gog & Magog News from Turkey | Marking the End Times with Dr. Mark Hitchcock]. Youtube.com: Mark Hitchcock, 1 juni 2023. Vanaf 5 min. 32 sec. </ref> zijn van mening dat Mesech, Tubal, Gomer en Togarma in het huidige Turkije liggen. |
|||
'''[[Tubal]].''' Sommigen lezen hierin 'Tobolsk', maar hiervoor is onvoldoende grond. Sommigen<ref name=":5" /><ref name=":0" /><ref name=":2" /> zijn van mening dat Tubal, gelijk Mesech, Gomer en Togarma, deel uitmaken van het huidige Turkije. |
|||
Sommigen zien vier naties genoemd: Magog, Ros, Mesech Tubal. Dit waren Scythische volken, die in de loop der eeuwen zijn samengesmolten en, met een instroom van Scandinaviërs, tot de natie Rusland zijn geworden.<ref name=":6" /> |
|||
'''En profeteer tegen hem.''' Zie vs. 14. |
|||
== 3 == |
|||
{{BVP|Bijbelboek=Ezechiël|Hoofdstuk=38|Vanaf_vers=3|Tot_vers=3}}<noinclude>(CP<ref name=":3" />) |
|||
'''Hoofdvorst.''' Zie vorige vers. |
|||
'''[[Mesech]].''' Zie vs. 2. |
|||
'''[[Tubal]].''' Zie vs. 2. |
|||
== 4 == |
|||
{{BVP|Bijbelboek=Ezechiël|Hoofdstuk=38|Vanaf_vers=4|Tot_vers=4}}<noinclude>(CP<ref name=":3" />) |
|||
'''Omwenden.''' Alsof God Gog een andere richting optrekt. |
|||
'''Haken in uw kaken leggen, en Ik zal u uitvoeren.''' God trekt Gog de kant op waar Hij God wil hebben. Gog wordt, zo lijkt het, voorgesteld als een beest dat getrokken wordt. Ook de toekomstige wereldleider wordt voorgesteld als een beest: het [[Beest uit de zee]]. |
|||
'''Paarden.''' Zie vs. 15 |
|||
== 5 == |
|||
{{BVP|Bijbelboek=Ezechiël|Hoofdstuk=38|Vanaf_vers=5|Tot_vers=5}}<noinclude>(CP<ref name=":3" />) |
|||
Nu worden andere volken genoemd, die meegaan. |
|||
'''Perzen.''' Die wij tegenwoordig [[Iraniërs]] noemen. Perzië heet vanaf 1935 Iran. De Perzen worden in het onderhavige vers het eerst genoemd. Iran is al jaren (anno 2024) de grootste vijand van Israël en heeft (anno 2024) goede betrekkingen met Rusland. |
|||
'''Koesjieten.''' Statenvertaling: 'Moren'. [[Koesj]] sloot vroeger een groot deel van het huidige [[Soedan]] in. |
|||
'''Puteërs.''' Dat zijn [[Libië|Libiërs]], zie [[Put]]. |
|||
De drie volken zijn Islamitische volkeren met een moslimmeerderheid. |
|||
'''Schild.''' Zie vs. 4. |
|||
== 6 == |
|||
{{BVP|Bijbelboek=Ezechiël|Hoofdstuk=38|Vanaf_vers=6|Tot_vers=6}}<noinclude>(CP<ref name=":3" />) |
|||
'''[[Gomer]]'''. Sommigen<ref name=":0" /> zijn van mening dat Mesech, gelijk Tubal, Gomer en Togarma, een deel van het huidige Turkije is. Een andere mening vereenzelvigt Gomer met Duitsland<ref>De mening van Lee Brainard in: [https://www.youtube.com/watch?v=U1eKOy_bUi0&t=6m50s Rapture Update — The Russian Bear and The Rapture]. Youtube.com: Soothkeep, 6 okt. Vanaf 6 min. 50 sec.</ref>. |
|||
'''Huis van [[Togarma]]'''. Petrus-Canisiusvertaling: 'Bet-Togarma'. Sommigen<ref name=":0" /> zijn van mening dat Togarma, gelijk Tubal en Gomer, een deel van het huidige Turkije is. |
|||
'''[Aan] de zijden van het noorden.''' In het uiterste of hoge noorden, daar ligt Togarma. |
|||
'''Vele volken met u.''' Dit doet vermoeden dat er, behalve de genoemde volken, nog meer volken aangesloten zijn. Het is een goed internationale coalitie onder leiding van Gog (vgl. vers 7). |
|||
'''Met u.''' Zie ook vs. 5: "met hen". |
|||
== 7 == |
|||
{{BVP|Bijbelboek=Ezechiël|Hoofdstuk=38|Vanaf_vers=7|Tot_vers=7}}<noinclude>(CP<ref name=":3" />) |
|||
'''Een wacht.''' Het Hebreeuwse woord is ''misjmar,'' dat betekent<ref name=":7" />: plaats van bewaring, gevangenis, wacht, hechtenis, wachtpost, uitkijkpost; 1a) gevangenis, hechtenis, wachthuis; 1b) wacht, wachtpost, het bewaken; 1c) het uitkijken, het opletten, de waarneming. Gog is zowel aanvoerder als bewaker, behoeder, beschermheer van de coalitie. |
|||
== 8 == |
|||
{{BVP|Bijbelboek=Ezechiël|Hoofdstuk=38|Vanaf_vers=8|Tot_vers=8}}<noinclude>(CP<ref name=":3" />) |
|||
'''Na vele dagen zult u bezocht worden.''' Om met haken weggetrokken te worden (vs. 4), misschien. |
|||
'''In het laatste der jaren.''' Dit schijnt te verwijzen naar de tijd van het einde, eerder dan naar het begin van het Vrederijk. |
|||
'''Het land.''' Van het land worden dingen gezegd alsof het om een volk gaat. Het land is "vergaderd uit vele volken", "uit de volken zal uitgevoerd zijn". Volk, d.i. Gods volk (vs. 16), en land, d.i. Gods land (vs. 16), zijn één. |
|||
'''Dat vergaderd is uit vele volken.''' Zie vs. 12: "een volk dat uit de heidenen verzameld is". |
|||
'''Die steeds tot verwoesting zijn geweest.''' Braak liggend, grotendeels onbewoond. Dit is waar van de eeuwen na de Joodse opstanden in de eerste en tweede eeuw. zie ook vs. 12. |
|||
== Ezech. 38:8 == |
|||
Eze 38:8 Na vele dagen zult gij bezocht worden; in het laatste der jaren zult gij komen in het land, dat wedergebracht is van het zwaard, dat vergaderd is uit vele volken, op de bergen Israëls, die steeds tot verwoesting geweest zijn; als hetzelve [land] uit de volken zal uitgevoerd zijn, en zij allemaal zeker zullen wonen. (SV) |
|||
'''Zij allemaal zeker zullen wonen.''' Ze wonen veilig en zeker (11, 14), “in rust” (38:11). Ze wonen allen “zonder muur” (38:11, Gog merkt dat op). Er is niemand die hen verschrikt (39:26). |
'''Zij allemaal zeker zullen wonen.''' Ze wonen veilig en zeker (11, 14), “in rust” (38:11). Ze wonen allen “zonder muur” (38:11, Gog merkt dat op). Er is niemand die hen verschrikt (39:26). |
||
== |
== 9 == |
||
{{BVP|Bijbelboek=Ezechiël|Hoofdstuk=38|Vanaf_vers=9|Tot_vers=9}}<noinclude>(CP<ref name=":3" />) |
|||
Eze 38:9 Dan zult gij optrekken, gij zult aankomen als een onstuimige verwoesting, gij zult zijn als een wolk, om het land te bedekken; gij en al uw benden, en vele volken met u. (SV) |
|||
'''Dan zult u optrekken.''' Aan de kaken opgetrokken door God (vs. 4). Zie ook vs. 11: "ik zal optrekken". |
|||
'''Als een onstuimige verwoesting .... als een wolk, om het land te bedekken.''' Een uitlegger<ref>Amir Tsarfati in: [https://www.youtube.com/watch?v=l-uXaAqAFwQ&t=32m18s Middle East Update: Biden's Middle East Pick]. Youtube.com: Behold Israel with Amir Tsarfati, 11 feb. 2021. Vanaf 31 min 18 sec.</ref> denkt aan iets dat uit de lucht over het land komt en daarom aan de mogelijkheid van een rakettenregen. |
|||
'''Als een onstuimige verwoesting .... als een wolk, om het land te bedekken.''' Een uitlegger<ref>Amir Tsarfati in: [https://www.youtube.com/watch?v=l-uXaAqAFwQ&t=32m18s Middle East Update: Biden's Middle East Pick]. Youtube.com: Behold Israel with Amir Tsarfati, 11 feb. 2021. Vanaf 31 min 18 sec.</ref> denkt aan iets dat uit de lucht over het land komt en derhalve aan de mogelijkheid van een rakettenregen. |
|||
'''Vele volken met u.''' Zie vs. 6, 15, 22. |
|||
== 11 == |
|||
{{BVP|Bijbelboek=Ezechiël|Hoofdstuk=38|Vanaf_vers=11|Tot_vers=11}}<noinclude>(CP<ref name=":3" />) |
|||
'''En zult zeggen: Ik zal optrekken.''' Zie vs. 9. |
|||
'''Die in rust zijn, die zeker wonen.''' Zie verzen 8, 14. |
|||
'''Die allemaal wonen zonder muur.''' Dit wordt gezegd door Gog. Het is alsof de huidige afrastering en muur (anno 2024) die Israël heeft gemaakt, weg is. Ze hebben zelfs “geen grendel noch deuren”. Er is kennelijk geen gevaar van terroristische aanslagen meer. Wat een veiligheid, wat een rust en zekerheid! Evenwel menen sommigen<ref>Als Amir Tsarfati in zijn voordracht: [https://www.youtube.com/watch?v=gIIroOxKH3M Gog and Magog.] Youtube.com: Behold Israel, 26 juni 2017. </ref> dat Israël (anno 2017) al in rust is en zeker woont, hetgeen strijdig is met de feitelijke omstandigheden (stand mei 2024). |
|||
== 12 == |
|||
{{BVP|Bijbelboek=Ezechiël|Hoofdstuk=38|Vanaf_vers=12|Tot_vers=12}}<noinclude>(CP<ref name=":3" />) |
|||
'''Om buit te buiten, en om roof te roven.''' Ziedaar het doel van Gog met deze militaire operatie. Zie ook vs. 13, waar een aantal begeerde goederen worden genoemd. |
|||
'''De woeste plaatsen, die [nu] bewoond zijn.''' Zie vs. 8. |
|||
'''En tegen een volk, dat uit de heidenen verzameld is.''' Zie vs. 8. |
|||
'''Vee.''' Hebr. ''miqneh'', dat deze betekenissen heeft<ref name=":7" />: vee, kudde; 1a) vee, kudde; 1a1) in het algemeen gezegd van een verhandelbaar huisdier; 1b) koeien, schapen, geiten (in kudden). |
|||
'''In het midden van het land.''' Of: van de aarde (Petrus Canisius-vertaling, Elberfelder-vertaling van 1905). |
|||
== 13 == |
|||
{{BVP|Bijbelboek=Ezechiël|Hoofdstuk=38|Vanaf_vers=13|Tot_vers=13}}<noinclude>(CP<ref name=":3" />) |
|||
'''Scheba en Dedan.''' Lagen toentertijd op het Arabische schiereiland. Vandaar dat sommige uitleggers denken aan Soedi-Arabië<ref name=":1">Amir Tsarfati, ''Elk moment'' (Het Zoeklicht, 2022), blz.23.</ref>. |
|||
'''De kooplieden van Tarsis.''' [[Tarsis]] lag in Spanje. Volgens sommige uitleggers moeten wij denken aan Europa<ref name=":1" />. |
|||
'''En alle hun jonge leeuwen.''' Volgens één verklaring moeten wij denken aan de [[Verenigde Staten]], de jonge natie die uit Europa is voortgekomen<ref name=":1" />. Volgens een andere uitlegging aan de landen van Europa<ref name=":4" />. |
|||
'''Komt u om enz.''' Een aanmerking in de vorm van een vraag. Het blijft echter bij een protest tegen de invasie. |
|||
'''Om buit te buiten ... om roof te roven.''' Buit te maken. Zie vs. 12. |
|||
== 14 == |
|||
{{BVP|Bijbelboek=Ezechiël|Hoofdstuk=38|Vanaf_vers=14|Tot_vers=14}}<noinclude>(CP<ref name=":3" />) |
|||
'''Daarom profeteer, o mensenkind! en zeg tot Gog.''' Zie vs. 2. |
|||
'''Als Mijn volk Israël zeker woont.''' Zie vs. 8, 11. God voor straf hen treffen die zeker wonen. <blockquote>{{BVH|Bijbelboek=Ezechiël|Hoofdstuk=39|Vanaf_vers=6|Tot_vers=6}} </blockquote> |
|||
== 15 == |
|||
{{BVP|Bijbelboek=Ezechiël|Hoofdstuk=38|Vanaf_vers=15|Tot_vers=15}}<noinclude>(CP<ref name=":3" />) |
|||
'''Uw plaats, uit de zijden van het noorden.''' Zie vs. 6; 39:2.<blockquote>{{BVH|Bijbelboek=Ezechiël|Hoofdstuk=39|Vanaf_vers=2|Tot_vers=2}}</blockquote>'''Vele volken met u.''' Zie vs. 6, 9, 22. |
|||
'''Die allemaal op paarden zullen rijden.''' Zie vs. 4. |
|||
Van deze paarden zal Gods volk verzadigd worden.<blockquote>{{BVH|Bijbelboek=Ezechiël|Hoofdstuk=39|Vanaf_vers=20|Tot_vers=20}}</blockquote>'''Een grote vergadering.''' Zie vs. 4. |
|||
== 16 == |
|||
{{BVP|Bijbelboek=Ezechiël|Hoofdstuk=38|Vanaf_vers=16|Tot_vers=16}}<noinclude>(CP<ref name=":3" />) |
|||
'''En u zult optrekken.''' Zie vs. 9, 11. |
|||
'''Als een wolk, om het land te bedekken.''' Zie vers 9. |
|||
'''In het laatste der dagen zal het geschieden.''' Zie vs. 8: "ïn het laatste der jaren" |
|||
'''Mijn volk Israël.''' Israël is Gods volk dat in Gods land ("Mijn land", zie dit vers) woont. |
|||
== 17 == |
|||
{{BVP|Bijbelboek=Ezechiël|Hoofdstuk=38|Vanaf_vers=17|Tot_vers=17}}<noinclude>(CP<ref name=":3" />) |
|||
Uit het Oude Testament kennen wij geen profeten die van Gog geprofeteerd hebben. Hoe nu moeten wij deze woorden verstaan? Hierop zijn verschillende antwoorden gegeven, zoals: |
|||
1. Volgens de Babylonische [[Talmoed]] hebben [[Eldad]] en Medad, die in de legerplaats van Israël in de woestijn profeteerden, van Gog geprofeteerd<ref>''John Gill's Expositor'' verwijst naar ''Sanhedrin, fol. 17. 1. & Gloss. in ib.''</ref>.<blockquote>{{BVH|Bijbelboek=Numeri|Hoofdstuk=11|Vanaf_vers=26|Tot_vers=27}}</blockquote>2. Van Gog is in het Oude Testament met andere namen geprofeteerd, zoals 'Leviathan', door Jesaja (Jes. 27:1), en 'de Assyriër', door Micha (Mich. 5:5)<ref>''John Gill's Expositor''. </ref>. |
|||
3. Dat de profeten van Israël Gog reeds zouden genoemd hebben, wordt juist door de vragende vorm van de zin uitgesloten; het is niet alleen moeilijk bepaalde woorden van andere profeten aan te wijzen, maar ook overbodig<ref>De mening van ene Schröder, aangehaald in: Karl August Dächsel; F. P. L. C. van Lingen; H. van Griethuijsen, Antz. et al, ''Bijbel, of De geheele Heilige Schrift, bevattende al de kanonieke boeken van het Oude en Nieuwe Testament (volgens de Staten-overzetting): met in den tekst ingelaschte verklaringen en aanmerkingen van de beroemdste godgeleerden uit alle tijden'' (Kampen: Bos, 1893-1901). </ref>. |
|||
4. Door de profeten van Israël is gesproken van volken die tegen Israël zullen optrekken en in het land Israël geoordeeld zullen worden. Daarbij is Gog inbegrepen. Vergelijk Ezech. 39:8, "dit is de dag [van] welke Ik gesproken heb", de dag van de toorn van Jhwh. <blockquote>{{BVH|Bijbelboek=Ezechiël|Hoofdstuk=39|Vanaf_vers=5|Tot_vers=8}}</blockquote> |
|||
== 21 == |
|||
{{BVP|Bijbelboek=Ezechiël|Hoofdstuk=38|Vanaf_vers=21|Tot_vers=21}}<noinclude>(CP<ref name=":3" />) |
|||
'''Over hem.''' Over Gog. |
|||
'''Het zwaard van ieder zal tegen zijn broeder zijn.''' Daar zal een interne gewapende strijd uitbreken. Het zwaard is een van de middelen (zie het volgende vers) waardoor God met Gog zal rechten, d.w.z. Zijn vonnis aan hem zal voltrekken. |
|||
== |
== 22 == |
||
{{BVP|Bijbelboek=Ezechiël|Hoofdstuk=38|Vanaf_vers=22|Tot_vers=22}}<noinclude>(CP<ref name=":3" />) |
|||
Eze 38:11 En zult zeggen: Ik zal optrekken naar [dat] dorpland, ik zal komen tot degenen, die in rust zijn, die zeker wonen, die allemaal wonen zonder muur, en grendel noch deuren hebben. (CP<ref>Hertaling of vertaling door Christipedia, uitgaande van de Statenvertaling. </ref>) |
|||
''' |
'''De vele volken, die met hem zullen zijn.''' Zie vzn. 6, 9, 15. |
||
'''Grote hagelstenen.''' Ook bij het zevende schaalgericht vallen grote hagelstenen op mensen. <blockquote>{{BVH|Bijbelboek=Openbaring|Hoofdstuk=16|Vanaf_vers=21|Tot_vers=21}}</blockquote> |
|||
'''Die allemaal wonen zonder muur.''' Het is alsof de huidige afrastering en muur (anno 2011) die Israël heeft gemaakt, weg is. Ze hebben zelfs “geen grendel noch deuren”. Er is kennelijk geen gevaar van terroristische aanslagen meer. Wat een veiligheid, wat een rust en zekerheid! Evenwel menen sommigen<ref>Als Amir Tsarfati in zijn voordracht: [https://www.youtube.com/watch?v=gIIroOxKH3M Gog and Magog.] Youtube.com: Behold Israel, 26 juni 2017. </ref> dat Israël (anno 2017) al in rust is en zeker woont. |
|||
== |
== Zie ook == |
||
[[Invasie door Gog]]. |
|||
Eze 39:12 Het huis Israëls nu zal hen begraven, om het land te reinigen, zeven maanden [lang]. (SV) |
|||
Er wordt in 12v opvallend uitgebreid gesproken over de reiniging van het land. Sommigen<ref>Zie bijvoorbeeld in [https://www.youtube.com/watch?v=t8dBcYBR0pQ&t=4m30s PART 2: Brent Miller Jr. & Brent Miller Sr. on The Coming Convergence], Youtube.com: SkyWtach TV, 8 juni 2017. </ref> denken aan een verontreiniging die het gevolg is van het gebruik van biochemische of nucleaire wapens. |
|||
== Meer weten == |
== Meer weten == |
||
[https://www.youtube.com/watch?v=DPwMaD1kK8o Bill Salus: Exploring Ezekiel 38.] Youtube.com: Prophecy Watchers, 31 december. 2018. Duur: 28 min. 30 sec. Bill Salus over over Ezechiël 38 en tevens over het verschil met Psalm 83. |
[https://www.youtube.com/watch?v=DPwMaD1kK8o Bill Salus: Exploring Ezekiel 38.] Youtube.com: Prophecy Watchers, 31 december. 2018. Duur: 28 min. 30 sec. Bill Salus over over Ezechiël 38 en tevens over het verschil met Psalm 83. |
||
[https://www.youtube.com/watch?v=-SmV45ZAEUA Bill Salus: Why America Will Fall From Superpower Status, Part 2]. Youtube.com: Prophecy Watchers, 22 jan. 2021. Duur: 41 min. 35 sec. Bill Salus over over Ezechiël 38 en tevens over het verschil met Psalm 83. De auteur betoogt dat de VS de in Ez. 38:13 genoemde 'jonge leeuwen' van Tarsis zijn. |
[https://www.youtube.com/watch?v=-SmV45ZAEUA Bill Salus: Why America Will Fall From Superpower Status, Part 2]. Youtube.com: Prophecy Watchers, 22 jan. 2021. Duur: 41 min. 35 sec. Bill Salus over over Ezechiël 38 en tevens over het verschil met Psalm 83. De auteur betoogt dat de VS de in Ez. 38:13 genoemde 'jonge leeuwen' van Tarsis zijn. |
Huidige versie van 11 jun 2024 om 13:20
Ezechiël 38 is een hoofdstuk van Ezechiël, een geschrift in de Bijbel, en telt 23 verzen.
■ Hoofdstukken van Ezechiël samengevat en/of becommentarieerd: · 1 · 2 · 3 · 4 · 5 · 6 · 7 · 8 · 9 · 10 · 11 · 12 · 13 · 14 · 15 · 16 · 17 · 18 · 19 · 20 · 21 · 22 · 23 · 24 · 25 · 26 · 27 · 28 · 29 · 30 · 31 · 32 · 33 · 34 · 35 · 36 · 37 · 38 · 39 · 40 |
■ Verzen van Ezechiël 38 becommentarieerd: · 2 · 3 · 4 · 5 · 6 · 7 · 8 · 9 · 11 · 12 · 13 · 14 · 15 · 16 · 17 · 21 · 22 |
Samenvatting
In het kort: Gogs ondergang in het land van Israël. Voorzegging van zijn vijandelijke inval in het Israëlitische land en van zijn vreselijke nederlaag. 1-179 Ezechiël moet profeteren tegen Gog, koning van Magog, dien God zal doen optrekken als aanvoerder van vele volken, tegen het land Israël, tegen Zijn land en Zijn volk. Hij zal menen het te kunnen uitplunderen; 14-23 Maar als Gog het land van Israël binnentrekt, zal Gods toorn ontbranden, die zich in een geduchte aardbeving openbaart, en Gog zal met zijn leger door allerlei rampen vernietigd worden. Zodoende zal God Zich groot maken voor de ogen van de heidenen, en zij zullen God, Jhwh, erkennen.
2
Ezechiël 38: 2 Mensenkind! zet uw aangezicht tegen Gog, het land van Magog, de hoofdvorst van Mesech en Tubal; en profeteer tegen hem, , (CP[1])
Mensenkind! Zie vs. 14.
Gog. De leider van de coalitie die tegen Israël zal optrekken. Velen[2] denken aan de leider van Rusland. Zie Gog.
Het land van Magog. Dat is waarschijnlijk Rusland, zie Magog.[3]
Hoofdvorst. Zie ook vs. 3. Hebr. nesie rosh. 'Nasie' betekent: vorst. 'Rosh' kan betekenen: hoofd, top, spits, bovenste deel, begin, totaal, som, hoogte, voorzijde, aanvang[4]. In de Bijbel wordt het woord meestal voor 'hoofd' vertaald; absoluut 't meest door de Statenvertaling en relatief (naar verhouding) 't meest door de NBG51-vertaling.
Andere vertalingen hebben 'hoofd' (NaB, Obbink), 'grootvorst' (NBG51, Canis), 'oppervorst' (NBV'04, HSV). Luther vertaald door 'der oberste Fürst' (= de overste vorst). De King James vertaling heeft 'chief prince'.
De Leidse vertaling heeft "de vorst van Ros, Mesjech en Tubal", blijkbaar 'Ros' verstaand als de naam van een land. Ook de Duitse Elberfelder vertaling uit 1905 heeft "de vorst van Ros" ("den Fürsten von Rosch"). Ook sommige uitleggers verstaan 'de vorst van Ros', en denken bij Ros aan Rusland[5][6].
Mesech. Sommigen lezen hierin 'Moskou', maar hiervoor is onvoldoende grond. Anderen[5][7][8] zijn van mening dat Mesech, Tubal, Gomer en Togarma in het huidige Turkije liggen.
Tubal. Sommigen lezen hierin 'Tobolsk', maar hiervoor is onvoldoende grond. Sommigen[5][7][8] zijn van mening dat Tubal, gelijk Mesech, Gomer en Togarma, deel uitmaken van het huidige Turkije.
Sommigen zien vier naties genoemd: Magog, Ros, Mesech Tubal. Dit waren Scythische volken, die in de loop der eeuwen zijn samengesmolten en, met een instroom van Scandinaviërs, tot de natie Rusland zijn geworden.[6]
En profeteer tegen hem. Zie vs. 14.
3
Ezechiël 38: 3 En zeg: Zo zegt mijn Heer(en) Jhwh: Zie, Ik [wil] aan u, o Gog, u hoofdvorst van Mesech en Tubal! (CP[1])
Hoofdvorst. Zie vorige vers.
Mesech. Zie vs. 2.
Tubal. Zie vs. 2.
4
Ezechiël 38: 4 En Ik zal u omwenden, en haken in uw kaken leggen, en Ik zal u uitvoeren, benevens uw gehele leger, paarden en ruiters, die allemaal volkomen wel gekleed zijn, een grote vergadering, [met] rondas en schild, die allemaal zwaarden hanteren; (CP[1])
Omwenden. Alsof God Gog een andere richting optrekt.
Haken in uw kaken leggen, en Ik zal u uitvoeren. God trekt Gog de kant op waar Hij God wil hebben. Gog wordt, zo lijkt het, voorgesteld als een beest dat getrokken wordt. Ook de toekomstige wereldleider wordt voorgesteld als een beest: het Beest uit de zee.
Paarden. Zie vs. 15
5
Ezechiël 38: 5 Perzen, Koesjieten en Puteërs met hen, die allemaal schild en helm [voeren]; (CP[1])
Nu worden andere volken genoemd, die meegaan.
Perzen. Die wij tegenwoordig Iraniërs noemen. Perzië heet vanaf 1935 Iran. De Perzen worden in het onderhavige vers het eerst genoemd. Iran is al jaren (anno 2024) de grootste vijand van Israël en heeft (anno 2024) goede betrekkingen met Rusland.
Koesjieten. Statenvertaling: 'Moren'. Koesj sloot vroeger een groot deel van het huidige Soedan in.
Puteërs. Dat zijn Libiërs, zie Put.
De drie volken zijn Islamitische volkeren met een moslimmeerderheid.
Schild. Zie vs. 4.
6
Ezechiël 38: 6 Gomer en al zijn troepen, en het huis van Togarma, [aan] de zijden van het noorden, en al zijn benden; vele volken met u. (CP[1])
Gomer. Sommigen[7] zijn van mening dat Mesech, gelijk Tubal, Gomer en Togarma, een deel van het huidige Turkije is. Een andere mening vereenzelvigt Gomer met Duitsland[9].
Huis van Togarma. Petrus-Canisiusvertaling: 'Bet-Togarma'. Sommigen[7] zijn van mening dat Togarma, gelijk Tubal en Gomer, een deel van het huidige Turkije is.
[Aan] de zijden van het noorden. In het uiterste of hoge noorden, daar ligt Togarma.
Vele volken met u. Dit doet vermoeden dat er, behalve de genoemde volken, nog meer volken aangesloten zijn. Het is een goed internationale coalitie onder leiding van Gog (vgl. vers 7).
Met u. Zie ook vs. 5: "met hen".
7
Ezechiël 38: 7 Weest bereid en maakt u gereed, u en uw gehele vergadering, die tot u vergaderd zijn; en wees u hun tot een wacht. (CP[1])
Een wacht. Het Hebreeuwse woord is misjmar, dat betekent[4]: plaats van bewaring, gevangenis, wacht, hechtenis, wachtpost, uitkijkpost; 1a) gevangenis, hechtenis, wachthuis; 1b) wacht, wachtpost, het bewaken; 1c) het uitkijken, het opletten, de waarneming. Gog is zowel aanvoerder als bewaker, behoeder, beschermheer van de coalitie.
8
Ezechiël 38: 8 Na vele dagen zult u bezocht worden; in het laatste der jaren zult u komen in het land dat weergebracht is van het zwaard, dat vergaderd is uit vele volken, op de bergen Israëls, die steeds tot verwoesting geweest zijn; als dat [land] uit de volken zal uitgevoerd zijn, en zij allemaal zeker zullen wonen. (CP[1])
Na vele dagen zult u bezocht worden. Om met haken weggetrokken te worden (vs. 4), misschien.
In het laatste der jaren. Dit schijnt te verwijzen naar de tijd van het einde, eerder dan naar het begin van het Vrederijk.
Het land. Van het land worden dingen gezegd alsof het om een volk gaat. Het land is "vergaderd uit vele volken", "uit de volken zal uitgevoerd zijn". Volk, d.i. Gods volk (vs. 16), en land, d.i. Gods land (vs. 16), zijn één.
Dat vergaderd is uit vele volken. Zie vs. 12: "een volk dat uit de heidenen verzameld is".
Die steeds tot verwoesting zijn geweest. Braak liggend, grotendeels onbewoond. Dit is waar van de eeuwen na de Joodse opstanden in de eerste en tweede eeuw. zie ook vs. 12.
Zij allemaal zeker zullen wonen. Ze wonen veilig en zeker (11, 14), “in rust” (38:11). Ze wonen allen “zonder muur” (38:11, Gog merkt dat op). Er is niemand die hen verschrikt (39:26).
9
Ezechiël 38: 9 Dan zult u optrekken, u zult aankomen als een onstuimige verwoesting, u zult zijn als een wolk, om het land te bedekken; u en al uw troepen, en vele volken met u. (CP[1])
Dan zult u optrekken. Aan de kaken opgetrokken door God (vs. 4). Zie ook vs. 11: "ik zal optrekken".
Als een onstuimige verwoesting .... als een wolk, om het land te bedekken. Een uitlegger[10] denkt aan iets dat uit de lucht over het land komt en derhalve aan de mogelijkheid van een rakettenregen.
Vele volken met u. Zie vs. 6, 15, 22.
11
Ezechiël 38: 11 En zult zeggen: Ik zal optrekken naar [dat] dorpland, ik zal komen tot degenen die in rust zijn, die zeker wonen, die allemaal wonen zonder muur, en grendel noch deuren hebben. (CP[1])
En zult zeggen: Ik zal optrekken. Zie vs. 9.
Die in rust zijn, die zeker wonen. Zie verzen 8, 14.
Die allemaal wonen zonder muur. Dit wordt gezegd door Gog. Het is alsof de huidige afrastering en muur (anno 2024) die Israël heeft gemaakt, weg is. Ze hebben zelfs “geen grendel noch deuren”. Er is kennelijk geen gevaar van terroristische aanslagen meer. Wat een veiligheid, wat een rust en zekerheid! Evenwel menen sommigen[11] dat Israël (anno 2017) al in rust is en zeker woont, hetgeen strijdig is met de feitelijke omstandigheden (stand mei 2024).
12
Ezechiël 38: 12 Om buit te buiten, en om roof te roven; om uw hand te wenden tegen de woeste plaatsen, die [nu] bewoond zijn, en tegen een volk, dat uit de heidenen verzameld is, dat vee en have verkregen heeft, wonend in het midden van het land. (CP[1])
Om buit te buiten, en om roof te roven. Ziedaar het doel van Gog met deze militaire operatie. Zie ook vs. 13, waar een aantal begeerde goederen worden genoemd.
De woeste plaatsen, die [nu] bewoond zijn. Zie vs. 8.
En tegen een volk, dat uit de heidenen verzameld is. Zie vs. 8.
Vee. Hebr. miqneh, dat deze betekenissen heeft[4]: vee, kudde; 1a) vee, kudde; 1a1) in het algemeen gezegd van een verhandelbaar huisdier; 1b) koeien, schapen, geiten (in kudden).
In het midden van het land. Of: van de aarde (Petrus Canisius-vertaling, Elberfelder-vertaling van 1905).
13
Ezechiël 38: 13 Scheba en Dedan en de kooplieden van Tarsis en al hun jonge leeuwen zullen tot u zeggen: Komt u om buit te buiten? hebt u uw vergadering vergaderd, om roof te roven? om zilver en goud weg te voeren, om vee en have weg te nemen, om een grote buit te buiten? (CP[1])
Scheba en Dedan. Lagen toentertijd op het Arabische schiereiland. Vandaar dat sommige uitleggers denken aan Soedi-Arabië[12].
De kooplieden van Tarsis. Tarsis lag in Spanje. Volgens sommige uitleggers moeten wij denken aan Europa[12].
En alle hun jonge leeuwen. Volgens één verklaring moeten wij denken aan de Verenigde Staten, de jonge natie die uit Europa is voortgekomen[12]. Volgens een andere uitlegging aan de landen van Europa[3].
Komt u om enz. Een aanmerking in de vorm van een vraag. Het blijft echter bij een protest tegen de invasie.
Om buit te buiten ... om roof te roven. Buit te maken. Zie vs. 12.
14
Ezechiël 38: 14 Daarom profeteer, o mensenkind! en zeg tot Gog: Zo zegt mijn Heer(en) Jhwh: Zult u het, te dien dage, als Mijn volk Israël zeker woont, niet gewaar worden? (CP[1])
Daarom profeteer, o mensenkind! en zeg tot Gog. Zie vs. 2.
Als Mijn volk Israël zeker woont. Zie vs. 8, 11. God voor straf hen treffen die zeker wonen.
Ezechiël 39: 6 En Ik zal een vuur zenden in Magog, en onder degenen die in de eilanden zeker wonen; en zij zullen weten dat Ik Jhwh ben.
15
Ezechiël 38: 15 U zult dan komen uit uw plaats, uit de zijden van het noorden, u en vele volken met u; die allemaal op paarden zullen rijden, een grote vergadering, en een machtig leger; (CP[1])
Uw plaats, uit de zijden van het noorden. Zie vs. 6; 39:2.
Ezechiël 39: 2 En Ik zal u omwendenen u leiden en u optrekken uit de zijden van het noorden, en Ik zal u brengen op de bergen Israëls.
Vele volken met u. Zie vs. 6, 9, 22.
Die allemaal op paarden zullen rijden. Zie vs. 4.
Van deze paarden zal Gods volk verzadigd worden.
Ezechiël 39: 20 En u zult verzadigd worden aan Mijn tafel van paard en wagen, van helden en elke krijgsman, spreekt mijn Heeren Jhwh.
Een grote vergadering. Zie vs. 4.
16
Ezechiël 38: 16 En u zult optrekken tegen Mijn volk Israël, als een wolk, om het land te bedekken; in het laatste der dagen zal het geschieden; dan zal Ik u aanbrengen tegen Mijn land, opdat de heidenen Mij kennen, als Ik aan u, o Gog! voor hun ogen zal geheiligd worden. (CP[1])
En u zult optrekken. Zie vs. 9, 11.
Als een wolk, om het land te bedekken. Zie vers 9.
In het laatste der dagen zal het geschieden. Zie vs. 8: "ïn het laatste der jaren"
Mijn volk Israël. Israël is Gods volk dat in Gods land ("Mijn land", zie dit vers) woont.
17
Ezechiël 38: 17 Zo zegt mijn Heer(en) Jhwh: Bent u die, [van] wie Ik in verleden dagen gesproken heb, door de dienst van Mijn knechten, de profeten van Israël, die in die dagen geprofeteerd hebben, jaren [lang], dat Ik u tegen hen zou aanbrengen? (CP[1])
Uit het Oude Testament kennen wij geen profeten die van Gog geprofeteerd hebben. Hoe nu moeten wij deze woorden verstaan? Hierop zijn verschillende antwoorden gegeven, zoals:
1. Volgens de Babylonische Talmoed hebben Eldad en Medad, die in de legerplaats van Israël in de woestijn profeteerden, van Gog geprofeteerd[13].
Numeri 11: 26 Maar twee mannen waren in het leger overgebleven; de naam van de een was Eldad, en de naam van de ander Medad; en die Geest rustte op hen (want zij waren onder de aangeschrevenen, hoewel zij tot de tent niet uitgegaan waren), en zij profeteerden in het leger. 27 Toen liep een jongen heen en boodschapte aan Mozes, en zei: Eldad en Medad profeteren in het leger.
2. Van Gog is in het Oude Testament met andere namen geprofeteerd, zoals 'Leviathan', door Jesaja (Jes. 27:1), en 'de Assyriër', door Micha (Mich. 5:5)[14].
3. Dat de profeten van Israël Gog reeds zouden genoemd hebben, wordt juist door de vragende vorm van de zin uitgesloten; het is niet alleen moeilijk bepaalde woorden van andere profeten aan te wijzen, maar ook overbodig[15].
4. Door de profeten van Israël is gesproken van volken die tegen Israël zullen optrekken en in het land Israël geoordeeld zullen worden. Daarbij is Gog inbegrepen. Vergelijk Ezech. 39:8, "dit is de dag [van] welke Ik gesproken heb", de dag van de toorn van Jhwh.
Ezechiël 39: 5 Op het open veld zult u vallen; want Ik heb het gesproken, spreekt mijn Heeren Jhwh. 6 En Ik zal een vuur zenden in Magog, en onder degenen die in de eilanden zeker wonen; en zij zullen weten dat Ik Jhwh ben. 7 En Ik zal Mijn heilige Naam in het midden van Mijn volk Israël bekend maken, en zal Mijn heilige Naam niet meer laten ontheiligen; en de heidenen zullen weten dat Ik Jhwh ben, de Heilige in Israël. 8 Ziet, het komt en zal geschieden, spreekt mijn Heeren Jhwh; dit is de dag [van] welke Ik gesproken heb.
21
Ezechiël 38: 21 Want Ik zal het zwaard over hem roepen op al Mijn bergen, spreekt mijn Heer(en) Jhwh; het zwaard van een ieder zal tegen zijn broeder zijn. (CP[1])
Over hem. Over Gog.
Het zwaard van ieder zal tegen zijn broeder zijn. Daar zal een interne gewapende strijd uitbreken. Het zwaard is een van de middelen (zie het volgende vers) waardoor God met Gog zal rechten, d.w.z. Zijn vonnis aan hem zal voltrekken.
22
Ezechiël 38: 22 En Ik zal met hem in het gericht treden, door pest en door bloed; en Ik zal een overstelpende plasregen en grote hagelstenen, vuur en zwavel regenen op hem en op zijn troepen en op de vele volken, die met hem zullen zijn. (CP[1])
De vele volken, die met hem zullen zijn. Zie vzn. 6, 9, 15.
Grote hagelstenen. Ook bij het zevende schaalgericht vallen grote hagelstenen op mensen.
Openbaring 16: 21 En een grote hagel, elke steen ongeveer een talent zwaar, viel uit de hemel op de mensen, en de mensen lasterden God vanwege de plaag van de hagel, want de plaag daarvan is zeer groot.
Zie ook
Meer weten
Bill Salus: Exploring Ezekiel 38. Youtube.com: Prophecy Watchers, 31 december. 2018. Duur: 28 min. 30 sec. Bill Salus over over Ezechiël 38 en tevens over het verschil met Psalm 83.
Bill Salus: Why America Will Fall From Superpower Status, Part 2. Youtube.com: Prophecy Watchers, 22 jan. 2021. Duur: 41 min. 35 sec. Bill Salus over over Ezechiël 38 en tevens over het verschil met Psalm 83. De auteur betoogt dat de VS de in Ez. 38:13 genoemde 'jonge leeuwen' van Tarsis zijn.
Bron
De samenvatting is ontleend aan de aantekeningen bij de Leidse vertaling en wonder wijziging verwerkt op 9 nov. 2020.
Voetnoten
- ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 1,14 1,15 1,16 Hertaling of vertaling door Christipedia, uitgaande van de Statenvertaling.
- ↑ Zo Jimmy DeYoung in: Encouraging Words Concerning the Rapture. Youtube.com: John Ankerberg Show, 17 jan. 2014. Vanaf 15 min 26 sec. Vraaggesprek van John Ankerberg (gastheer) met Renald Showers en Jimmy DeYoung: beschrijving van de opneming van de gemeente en van de invasie door Gog daarna.
- ↑ 3,0 3,1 Surprising Update on the Gog-Magog Coalition | Marking the End Times with Dr. Mark Hitchcock. Youtube.com: Mark Hitchcock, 31 aug. 2023. Vanaf 2 min. 53 sec.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 Hebreeuws-Nederlands Lexicon; op basis van Strong-coderingen. Onderdeel van de Online Bible, een uitgave van Importantia. Het is gebaseerd op het Engelstalige Online Bible Hebrew-Englisch Lexicon van Larry Pierce.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 Surprising Update on the Gog-Magog Coalition | Marking the End Times with Dr. Mark Hitchcock. Youtube.com: Mark Hitchcock, 31 aug. 2023. Vanaf 4 min. 59 sec.
- ↑ 6,0 6,1 Rapture Update — The Russian Bear and The Rapture. Youtube.com: Soothkeep, 6 okt. Vanaf 30 sec. Voordracht door Lee Brainard.
- ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 Zo Jimmy DeYoung in: Encouraging Words Concerning the Rapture. Youtube.com: John Ankerberg Show, 17 jan. 2014. Vanaf 16 min 57 sec. Vraaggesprek van John Ankerberg (gastheer) met Renald Showers en Jimmy DeYoung: beschrijving van de opneming van de gemeente en van de invasie door Gog daarna.
- ↑ 8,0 8,1 Major Gog & Magog News from Turkey | Marking the End Times with Dr. Mark Hitchcock. Youtube.com: Mark Hitchcock, 1 juni 2023. Vanaf 5 min. 32 sec.
- ↑ De mening van Lee Brainard in: Rapture Update — The Russian Bear and The Rapture. Youtube.com: Soothkeep, 6 okt. Vanaf 6 min. 50 sec.
- ↑ Amir Tsarfati in: Middle East Update: Biden's Middle East Pick. Youtube.com: Behold Israel with Amir Tsarfati, 11 feb. 2021. Vanaf 31 min 18 sec.
- ↑ Als Amir Tsarfati in zijn voordracht: Gog and Magog. Youtube.com: Behold Israel, 26 juni 2017.
- ↑ 12,0 12,1 12,2 Amir Tsarfati, Elk moment (Het Zoeklicht, 2022), blz.23.
- ↑ John Gill's Expositor verwijst naar Sanhedrin, fol. 17. 1. & Gloss. in ib.
- ↑ John Gill's Expositor.
- ↑ De mening van ene Schröder, aangehaald in: Karl August Dächsel; F. P. L. C. van Lingen; H. van Griethuijsen, Antz. et al, Bijbel, of De geheele Heilige Schrift, bevattende al de kanonieke boeken van het Oude en Nieuwe Testament (volgens de Staten-overzetting): met in den tekst ingelaschte verklaringen en aanmerkingen van de beroemdste godgeleerden uit alle tijden (Kampen: Bos, 1893-1901).